Gaz Kokusu Alınca: Önce Hiçbir Elektrikli Şeye Dokunma

Tüp gaz ile doğalgaz: fark çok kritik

Türkiye'de evlerde kullanılan gaz genelde iki türlüdür. Biri boru hattından gelen doğalgazdır; ana bileşeni metandır ve şehir şebekesiyle mutfağa ulaşır. Diğeri tüple gelen tüp gazdır, yani sıvılaştırılmış petrol gazı (LPG); ana bileşenleri propan ve bütandır. Kullanım amaçları benzerdir ama fiziksel özellikleri çok farklıdır — ve işte bu fark, kaçak olduğunda gazın nereye gideceğini ve dedektörün hangi yüksekliğe takılacağını belirler.

Kritik olan tek cümlede toplanır: doğalgaz havadan hafif, tüp gaz havadan ağırdır. Doğalgaz kaçağı yukarı doğru yükselir ve tavan yakınında birikir; tüp gaz kaçağı ise aşağı çöker ve zeminde, alçak yerlerde toplanır. Bu da dedektörün gelişigüzel takılamayacağı anlamına gelir — yanlış yüksekliğe takmak, hiç takmamakla neredeyse aynıdır. Doğalgaz dedektörü yükseğe, tüp gaz dedektörü ise alçağa takılmalıdır ki gazın gerçekten toplandığı yeri yakalasın.

İki gazın ortak bir yanı daha var: gaz aslında renksiz ve kokusuzdur, burnunla fark edemezsin. Yoğunluk henüz tehlikeli değilken bile insanların sezebilmesi için gaza koku maddesi (merkaptan) katılır; o burun kıvırtan keskin koku buradan gelir. Yani "koku almak" başlı başına bir uyarıdır, küçük bir şey değildir; "biraz pencere açayım geçer" deyip başka işlerle uğraşmaya devam etmemek gerekir.

İki gazın farkını yan yana koymak en açık yoldur. Önce evinde hangisinin olduğunu belirle ki sonraki dedektör yüksekliği ve tüp yerleştirmesi ters gitmesin.

Gaz kokusu aldığın anda ne yapmalı

Bu bölüm yazının en önemli kısmı. Evde belirgin bir gaz kokusu alırsan hareketlerin sırası hızından daha önemlidir; panikle telaşla bir şeylere dokunmak tehlikeyi artırır. Aşağıdaki dört adımı aklında tut ve sırayı bozma.

• Birinci adım: hiçbir elektrikli şeye dokunma. Işığı açma ya da kapama, kokuyu çeksin diye aspiratörü veya davlumbazı çalıştırma, fiş çekme, kapı zilini basma; ateş yakma, sigara içme. Bu hareketlerin hepsi kıvılcım üretebilir ve belli bir yoğunluğa gelmiş gaz için tek bir kıvılcım patlamaya yeter. Bu adım hayat kurtaran anahtardır — hiçbir elektrikli şeye dokunmamak en iyisidir.
• İkinci adım: gaz vanasını hemen kapat. Önce ocak vanasını kapat, doğalgazda sayaç öncesindeki ana vanayı da kapat. Tüp gaz kullanıyorsan tüpteki vanayı ve regülatörü kapat. Önce kaynağı kes ki kaçak daha da yoğunlaşmasın.
• Üçüncü adım: kapı ve pencereleri usulca aç. Gazın kendiliğinden dağılmasına izin ver. Hareketlerini yumuşat, kıvılcım ya da çarpma yaratma. Doğalgazın yukarı çıktığını, tüp gazın (LPG) ise alçakta biriktiğini unutma; havalandırırken hem üstü hem altı düşün.
• Dördüncü adım: önce çık, aramayı dışarıdan yap. Aileni hızla dışarı çıkar; güvenli bir yere vardıktan sonra itfaiyeyi (110) ve doğalgazda arıza/acil hattını (187) ara; genel acil için 112'yi de kullanabilirsin. Telefonu da ancak dışarı çıkınca kullan, çünkü içeride tuşa basmak ve konuşmak da kıvılcım riski taşır.

Kısaca akılda kalsın: elektriğe dokunma, gazı kapat, pencereleri aç, dışarıdan ara. Dört adımı yaptıktan sonra yetkililerin gelmesini bekle; kaçak yerini aramak ya da gazı havayla dağıtmaya çalışmak için tekrar içeri girme.

Normal zamanda kaçağı nasıl önlersin

Kaçak çoğu zaman durup dururken olmaz; kaynağı çoğunlukla eskiyen hortum, iyi bağlanmamış bir rakor ya da yanlış yere konmuş bir tüptür. Normal zamanda birkaç şeyi düzgün yaparsan riski çok aşağıya çekersin.

• Standartlara uygun hortum ve regülatör kullan. Ocağa giden hortum zamanla sertleşir, çatlar ve yaygın bir kaçak noktası hâline gelir. Standartlara uygun, sağlam bir hortum ve regülatör kullan; çatlak ya da belirgin şekilde eskimiş olanı bekletmeden değiştir. Koku çıkmasını bekleme, süresi gelen parçayı yenile.
• Kaçağı sabun köpüğüyle kontrol et, ateşle değil. Bir bağlantının kaçırıp kaçırmadığını anlamak için birleşim yerine sabun köpüğü sür ve baloncuk yapıp yapmadığına bak; baloncuk varsa kaçak var demektir. Asla çakmak ya da kibritle deneme, bu en tehlikeli yoldur.
• Gaz dedektörü tak ve doğru yüksekliğe tak. Doğalgaz dedektörünü yükseğe, tüp gaz dedektörünü alçağa tak; gazın gerçekten toplanacağı yeri hedefle. Taktıktan sonra da ara sıra test et ve kullanım talimatına göre yenile.
• Tüpü havalandırılan yerde tut. Tüp dik ve sabit dursun, havalandırılan bir yerde, ısı ve ateş kaynaklarından uzakta bulunsun. Kapalı bir odada tutma, dışarı kapatılmış hava almayan bir balkona da koyma. Kapalı bir ortamda kaçak olursa havadan ağır olan tüp gaz aşağı çöker ve gitgide yoğunlaşır.
• Uzun süre çıkarken ve yatarken vanayı kapat. Alışkanlık edin: yatmadan önce ya da uzun süreliğine evden çıkarken ocağı ve ana vanayı kapat. Birkaç saniye alan, ama çok riski önleyen küçük bir harekettir.

Bunlar çoğunlukla bir kez yapılır, sonra ara sıra gözden geçirilir. Evdeki diğer yangın ve afet hazırlıklarıyla birlikte ele alırsan bütün olarak daha rahat olursun; ayrıntılı liste için evde afet hazırlığı yazısına bakabilirsin.

Gaz kaçağı ile karbonmonoksit aynı şey değil

Çoğu kişi "gaz kaçağı" ile "karbonmonoksit zehirlenmesini" birbirine karıştırır, oysa bunlar çok farklı iki durumdur ve korunma yolları da farklıdır.

Gaz kaçağı, henüz yanmamış yanıcı gazın dışarı sızmasıdır. Korkulan şey kıvılcım, patlama ve yangındır; içine koku maddesi katıldığı için o keskin kokuyu alırsın, bu senin uyarındır. Ele alışın özü kıvılcım üretmemek, kaynağı kapatmak, havalandırmak ve tahliye olmaktır.

Karbonmonoksit ise gaz ya da başka bir yakıt "eksik yandığında" ortaya çıkan bambaşka bir gazdır. Renksiz ve kokusuzdur, burnun onu hiç fark edemez; tehlikesi insanı oksijensiz bırakıp zehirlemesidir ve çoğu zaman banyo yaparken ya da uyurken sessizce gelişir. Ondan korunmak kıvılcımdan kaçınmakla değil; yakıcı cihazı doğru yere kurmak, havalandırmayı sürdürmek ve karbonmonoksit alarmı takmakla olur. Aynı mutfak ve şofben çevresinin riski olsalar da nedenleri ve önlemleri neredeyse birbirinin tersidir. Yakıcı cihazların doğru kurulumu ve genel ev güvenliği için ev yangını güvenliği yazısına da göz atabilirsin.