Evde Afet Hazırlığı, Tek Yazıda: Aile Afet Hazırlığı Kapsamlı Rehberi

Neden "baştan hazırlanmak" "afet anında telaşlanmaktan" iyidir

Büyük bir deprem ya da sel haberi geldiğinde marketlerdeki su, pil ve uzun ömürlü gıda rafları bir anda boşalır. Bu görüntü her seferinde tekrar eder ve arkasında hep aynı alışkanlık yatar: çoğu insan hazırlığı işler sarpa sarana kadar erteler. Oysa o an geldiğinde raflar boş, yollar tehlikeli ve kafalar dağınıktır.

Hazırlığın asıl değeri, bütün bu kararları telaşın olmadığı sakin bir zamana taşımaktır. Bir hafta sonunu suyu, gıdayı, afet çantasını ve mobilya sabitlemeyi halletmeye ayırmak; deprem gecesi karanlıkta el feneri aramaktan ya da belgeleri bulmak için cam kırıklarına çıplak ayakla basmaktan kat kat iyidir. Hazırlanmanın amacı afetin gelip gelmeyeceğini tahmin etmek değil; geldiğinde elinde hâlâ seçeneklerin ve nefes alacak bir payın kalmasını sağlamaktır.

Bu rehberin sıralaması da "en önce yapılması gereken"den "vakit kalırsa yapılacak"a doğru gider. Hepsini bir çırpıda bitirmek zorunda değilsin, ama sırayı izlemeni öneririz: önce hayat kurtaran temeli kur, sonra ayrıntıları tamamla.

Çoğu zaman atlanan bir fayda daha var: hazırlığı yeterli olan aileler afetten sonra da daha hızlı toparlanır. Komşular hâlâ su kuyruğunda ve yardım beklerken; elinde su, ışık ve bir plan olan kişi enerjisini daha önemli şeylere ayırabilir: aileyi gözetmeye, güvenliği teyit etmeye, kalmak mı çıkmak mı diye karar vermeye. Hazırlık yalnızca o geceyi atlatmak değil, sonraki günlerin de elden çıkmamasını sağlamaktır.

İlk adım: evinin başına neyin gelebileceğini haritala

Hazırlanmak, her afet türü için her malzemeyi satın almak değildir; önce "evimin başına büyük olasılıkla ne gelir" sorusunu anlayıp gücünü oraya vermektir. Aynı bütçeyle ve aynı zamanla, dere yatağına yakın alçak bir kesimde oturan kişinin önce seli düşünmesi gerekirken, fay hattının dibindeki eski bir binada oturanın önce depremi düşünmesi gerekir; ağırlık merkezleri tamamen farklıdır.

Burada bir not düşelim: deprem söz konusu olduğunda risk haritası neredeyse herkesi içine alır. Türkiye'nin büyük bölümü etkin fay hatlarının üzerinde uzanır, dolayısıyla "fay hattına yakın mıyım" diye düşünürken çoğumuz için cevap zaten "evet"tir. Diğer riskler bölgeye göre değişir, ama deprem hazırlığı her hane için ortak zemindir.

On dakikanı ayır ve evinin durumunu aşağıdaki tabloyla bir kez haritala.

Konumun dışında, oturduğun evi de tanı: kaç yaşında, yapısı betonarme mi, en yakın çıkış yolu nereye açılıyor, ana elektrik şalteri ve gaz vanası nerede, su deposu ya da hidrofor elektriğe bağlı mı. Normalde aklımıza gelmeyen bu ayrıntılar, kesinti yüzünden karanlıkta kaldığında ya da elektriği ve gazı hemen kesmen gerektiğinde hızlı hareket edip edemeyeceğini belirler. Bunları işler yolundayken araştır ve not et; her şey sarpa sardığında aramaktan çok daha işe yarar.

Haritalamayı bitirdiğinde hangi bir-iki duruma girdiğini aşağı yukarı görmüş olursun. Su, gıda, afet çantası ve mobilya sabitleme her hanenin yapması gereken ortak temeldir; sel, fırtına ya da yangın gibi durumlara özel hazırlığı ise yukarıdaki haritaya göre seçersin. Deprem ise hepsinin altında duran zemin: onu kimse atlamamalı.

Su ve gıda: ne kadar stok tutulmalı

Tüm hazırlık içinde su birinci sıradadır. İnsan birkaç gün aç kalabilir ama susuz uzun süre dayanamaz; üstelik temiz su, afetin ardından en hızlı tükenen ve bulunması en zor şeydir.

Ölçü kişi başına günde yaklaşık 3 litredir (içme ve asgari temizlik dahil). Afet çantasında hafiflik için önce ilk 72 saati destekleyecek kadarını yanına al; evde kalıp yardımın henüz ulaşamadığı bir senaryoda su ve gıdayı birkaç güne çıkar. Gıdayı "ailenin zaten yediği, uzun ömürlü ve pişirmeden yenebilen" ölçüsüyle seç: bisküvi, konserve, kuru gıda, kuruyemiş, çikolata ve hazır içecekler.

Kap seçimi ve dönüşüm

Açılmamış pet şişe suyu, ambalajındaki bilgiye göre serin ve güneş görmeyen bir yerde sakla. Daha fazlasını biriktirmek istersen çeşme suyunu gıdaya uygun kaplarda tutabilirsin, ama bu tür su birkaç günde bir tazelenmeli, uzun süre bekletilmemeli. Asıl mesele dönüşümdür: çantayı her kontrol ettiğinde son kullanma tarihi yaklaşan suyu tüket ve yenisini koy, böylece stok daima taze kalır.

Şunu da unutma: bebek maması, yaşlılar için yumuşak ya da az tuzlu gıdalar ve kronik hastalar için acil durum yiyeceği sıradan gıdayla yer değiştiremez; bunları ayrı hazırla ve son kullanma tarihlerini birlikte kontrol et. Bebek, hamile ve yaşlılar daha kolay susuz kalır, su paylarını biraz artır. Elektrik kesilince buzdolabındaki gıdanın ne kadar dayandığını ve yeme sırasını nasıl düzenleyeceğini Elektrik Kesintisi yazısında ele aldık.

Afet çantası: kapıp çıkabileceğin sırt çantası

Ev stoğu "yerinde kalmak" için, afet çantası ise "çıkman gerektiğinde kapıp koşmak" içindir; ikisi ayrı hazırlanır. Afet çantası hafifliği önceler, yalnızca tahliyede gerçekten yanında taşıman gerekenleri içerir; ağır olanlar evde kalır.

Bir çantayı üç katman gibi düşün: ilk geceyi taşıyanlar (su, ışık, ilaç), birkaç günü taşıyanlar (gıda, ısınma) ve kim olduğunu kanıtlayanlar (belge kopyaları, nakit). Kapının yanına ya da kolay ulaşılan bir çıkış yoluna koy ve düzenli kontrol et, son kullanma tarihi yaklaşan suyu ve ilacı değiştir. Madde madde içerik ve çantayı nasıl yerleştireceğin Afet Çantası yazısında; doğrudan işaretlenebilir liste üzerinden de ilerleyebilirsin.

Devrilecek, düşecek ve yanacak olanı sabitle

Kurallara uygun bir binada oturan çoğu kişi için deprem anındaki en büyük yaralanma kaynağı çoğu zaman binanın yıkılması değil, evin içinde sabitlenmemiş eşyaların devrilip üstüne düşmesidir: kitaplık, televizyon, dolap, buzdolabı. İşte bu yüzden mobilya sabitlemek, getirisi en yüksek hazırlıktır; bir hafta sonu ve küçük bir maliyetle en sık görülen yaralanmayı önler.

• Kitaplık, gardırop ve buzdolabı gibi uzun ve ağır mobilyaları L köşebent ya da bağlama kemeriyle duvardaki sağlam yapıya sabitle.
• Ağır eşyaları aşağı taşı; üst raflarda yalnızca hafif şeyler dursun. Dolap kapaklarına emniyet mandalı tak ki sarsıntıda tabaklar fırlamasın.
• Televizyonu emniyet kayışıyla bağla; ağır avize ya da çerçeveleri yatağın ve koltuğun tam üstüne asma.
• Yatağın baş ucuna, yanına ve sık oturulan yerlerin üstüne devrilip ya da düşüp üstüne gelebilecek ağır eşya koyma.

Deprem anının standart davranışı ve evi güvenli hâle getirmenin tam listesi Deprem yazısında. Aynı hafta sonunda yangın önlemini de hallet: yangın söndürücü bulundur, mutfaktaki ateş kaynaklarını tanı ve çıkış yolunu boş tut; hepsi Ev Yangını yazısında.

Elektrik ve su kesintisinde hayatta kalmak

Deprem ya da selin ardından en sık görülen sonuç çoğu zaman binanın hasarı değil, günlerce sürebilen elektrik ve su kesintisidir. Böyle günleri atlatmak afet anındaki şansa değil, öncesindeki hazırlığa bağlıdır.

Elektrik kesintisi

Aydınlatma için el feneri ve kafa lambası kullan, mumu azalt; powerbank'i her zaman dolu tutmayı alışkanlık edin. En önemli güvenlik kuralı şudur: jeneratör, mangal ve ocak kapalı ortamda ya da kapalı balkonda çalıştırılmaz. Karbon monoksit renksiz ve kokusuzdur, kapalı bir ortamda sessizce can alabilir. Jeneratörü dışarıda, kapı ve pencerelerden uzakta çalıştır. Buzdolabının kapağını mümkün olduğunca açma: buzdolabı yaklaşık 4 saat, dolu derin dondurucu yaklaşık 48 saat, yarı dolu olan ise yaklaşık 24 saat soğuk kalır (FDA/USDA).

Su kesintisi

Pompalar durduğu için elektrik kesintisine sıklıkla su kesintisi de eşlik eder. Kötü hava uyarısı geldiğinde önce küvete ve kovalara içme dışı su doldur; bunu tuvalet sifonu ve temizlik için kullan. İçme suyu, yukarıda anlatılan stoğa dayanır. Elektrik ve su kesintisinin tam yönetimi Elektrik Kesintisi yazısında.

İletişim ve tıbbi cihaz gücü

Şebeke ve baz istasyonları çöktüğünde pilli ya da kollu/dinamolu radyo çoğu zaman tahliye ve resmi yardım bilgisini almanın tek kanalı olur, bu yüzden hazırlamaya değer. Şebeke yoğunken SMS, aramadan daha kolay iletilir; ailenle anlaş, afetten sonra önce SMS atın. Özel bir not: evde elektrikle çalışan tıbbi cihaza bağlı bir birey varsa, yedek güç kaynağını ve sağlık hizmetine giden yolu önceden planla; bu ihtiyaç, elektrik gerçekten kesilene kadar beklemez.

Afet anı hızlı eylem tablosu

Hazırlık ne kadar iyi olursa olsun, iş gerçekten başa geldiğinde kafa boşalabilir. Bu yüzden "ilk hareketi" refleks hâline getirmek önemlidir. Aşağıdaki tablo, afet anında en çok yapılması ve asla yapılmaması gereken şeylerdir; ezberlenmesinde fayda var.

Aile planı: insan eşyadan önce gelir

Malzeme ne kadar eksiksiz olursa olsun, evdeki herkes "afet anında nerede buluşacağız ve nasıl haberleşeceğiz" konusunda anlaşmamışsa işler yine karışır. İyi bir aile planının özü aslında birkaç sade şeydir:

• İki buluşma noktası: biri evin hemen dışında (yangın için), biri mahallenin dışında (eve dönülemediğinde).
• Şehir dışında bir irtibat kişisi: afet anında şehir dışındaki bir numaraya ulaşmak çoğu zaman yereldekinden daha kolaydır. Bütün aile, şehir dışındaki bir akrabanın tek numarasını "haber merkezi" olarak ezberlesin ve oraya sağ salim olduğunu bildirsin. SMS, aramadan daha kolay iletilir.
• Kim kimden sorumlu, netleştir: çocuğu kim alacak, yaşlıya ya da hareketi kısıtlı bireye kim yardım edecek, hayvana ve tasmasına kim bakacak.

Hemen şimdi ayarlanabilecek somut birkaç şey var: çocuğa tek bir telefon numarası ezberlet (tercihen yukarıdaki şehir dışı irtibat) ve okuldaki "kim teslim alabilir" listesini güncel tut; yaşlının kronik ilacından en az birkaç günlük ile reçete kopyasını hazır et ve hareketi kısıtlı biri için taşıma ya da tahliye yolunu önceden düşün; hayvan için taşıma kabı, tasma ve aşı karnesi kopyasını hazırla, üstelik her toplanma alanının hayvan kabul etmediğini aklında tut, hayvan dostu bir yeri önceden öğren.

En sık yaşanan aksaklık, planın yalnızca yetişkinlerin kafasında olması, çocuğun ise buluşma noktasını bilmemesidir. Bu yüzden plan dile getirilmeli, tercihen yazılmalı ve yılda en az bir kez ailece tatbik edilmelidir. Kişi başına malzeme listesine Afet Çantası ve işaretlenebilir listesiyle başlayabilirsin.

Önemli belgeler ve kanıt

Afetten sonra hasar bildirmek, kimliğini ispatlamak ya da yardım işlerini yürütmek için her şey belgeye dayanır. Oysa sel kâğıdı mahveder, yangın her şeyi kül eder. Hazırlığı aslında zor değildir, iki katman koruma yeter: bir su geçirmez dosyada anahtar kopyalar (T.C. kimlik kartı, SGK/sağlık bilgisi, tapu ya da kira sözleşmesi, sigorta poliçesi, banka hesap sayfası), bir de bulut yedeği (belge fotoğrafları şifreyle korunan bir çevrim içi alanda saklanır ve güvendiğin bir aile bireyine nasıl erişileceği anlatılır).

Varsa poliçeni de bir kez gözden geçir. Sel ya da yangın kaynaklı zararlarda, temizliğe başlamadan önce kanıt için fotoğraf çekmeyi unutma; çünkü hem tazminat hem de yardım kanıta dayanır. Çantaya konacak belgelerin listesini Afet Çantası yazısındaki belgeler bölümünde bulabilirsin.

Farklı haneler için farklı vurgular

Aynı temel üzerinde, her hane türünün güçlendirmesi gereken ayrı bir yan vardır. İkinci bölümde haritaladığın duruma göre eşleştir, sonra sana uyanı derinleştir.

Deprem açısından: herkes

Türkiye'de deprem ortak paydadır. Hangi mahallede otursan da ÇÖK-KAPAN-TUTUN davranışını ailece bil, mobilyaları sabitle ve binanın çıkış yolunu tanı. Ayrıntılar Deprem yazısında, mobilya ve yangın güvenliği için Ev Yangını yazısında.

Dere yatağı ve alçak kesim

Senin ilk tehdidin sel. Değerli elektronikleri yükselt, su girmeden elektriği kes ve derinliği bilinmeyen suya girme. Uyarı geldiğinde aracı önceden güvenli bir yere çek. Bak: Sel.

Kıyı ve fırtına bölgesi

Şiddetli rüzgâr ve fırtına ağırlık noktan. Balkondaki ve bahçedeki uçabilecek eşyayı önceden bağla ya da içeri al, camları güçlendir ve kıyıda güçlü bir sarsıntı hissedersen sireni beklemeden yüksek yere çık. Bak: Fırtına.

Eski yapı ve orman kenarı

Yangından çıkış yolu kilit konudur. Tek çıkış yolunu tanı, koridora eşya yığma, yangın söndürücü bulundur ve kapının geçilebilir kalmasını sağla. Orman kenarındaysan kuru otları ve yanıcı maddeleri evin çevresinden uzak tut. Bak: Ev Yangını.

Bütçe ya da zaman kısıtlıysa: önce bu üç şey

Buraya kadar liste insanı boğabilir. Aslında gerçekten yalnızca üç şey yapabileceksen, şu üçünü seç; hayat kurtaran kısmın en büyüğünü zaten kapatırlar. Maliyetleri küçük, ama en sık görülen yaralanmayı ve en zor durumu savuştururlar.

1. Evindeki en büyük ve en ağır dolabı duvara sabitle. Bir bağlama kemeri ucuzdur, ama depremde en sık görülen yaralanma kaynağını savuşturur. Önce yatağın baş ucundaki ve sık oturulan yerdeki olanı yap.
2. Birkaç günlük su ile güvenilir bir el feneri bulundur. Su, afetten sonra en hızlı tükenen ve bulunması en zor şeydir; bir kafa lambası elektrik kesilince karanlıkta el yordamıyla aramanı önler. Bu ikisi, elektrik ve su kesintisinin en zor kısmını çözer.
3. Ailece bir buluşma noktası ve bir şehir dışı irtibat üzerinde anlaş. Tek kuruş maliyeti yoktur, ama haberleşme koptuğunda ve herkes dışarıdayken bütün aile nereye toplanacağını ve kime sağ salim haber vereceğini bilir.

Bu üç şey bitince, afet anında telaşlanan çoğu kişiden bir adım öndesin. Hâlâ enerjin varsa afet çantasını, belgeleri ve özel hazırlığı yukarıdaki sırayla teker teker tamamla. Amaç mükemmellik değil; harekete geçmektir.

Hemen uygulanabilir bir zaman çizelgesi

Yukarıdaki her şeyi bir anda yaymak çok gelebilir, bu yüzden dört kutuya böldük: "bugün, bu hafta, bu ay ve düzenli". Sadece izle, yük epeyce azalır.

Daha ayrıntılı, işaretlenebilir bir listeye ihtiyacın olursa Afet Çantası Listesini kullan; yazdırıp kapının yanına ya da buzdolabına asabilirsin.

Son olarak, bırakman gereken birkaç yanlış inanış

Doğruyu kurarken yanlış inanışları da temizle; çünkü kritik anda hatalı bir yöntem kullanmak en az hazırlıksızlık kadar tehlikelidir. Yaygın ama çürütülmüş birkaç inanış: depremde kapı kasasına sığınma ve "yaşam üçgenine" güvenme; doğrusu ÇÖK, KAPAN, TUTUN'dur. Cama bant yapıştırmak işe yaramaz, kırılan camın büyük parçalar hâlinde uçmasını engellemez; doğrusu camdan uzak durmaktır. Elektrik kesilince kapalı ortamda mangal yakmak karbon monoksit zehirlenmesine yol açar. Tavadaki kızgın yağ yangınına su dökülmez; ocağı kapat ve üstünü bir kapakla ört. Her konunun arka planı ve doğru yöntemi yukarıda bağlanan ilgili yazılarda, kısa özeti ise Sık Sorulan Sorular sayfasında.