Deprem Anındaki O On Saniye ve Sallanmadan Önceki Her Gün

Neden depremde önce "mobilya" konuşuyoruz

Deprem deyince çoğumuzun aklına ilk gelen şey, binanın yıkılıp yıkılmayacağıdır. Oysa güncel yönetmeliğe uygun, sağlam bir binada yaşayan çoğu kişi için asıl yaralanma sebebi yıkılma değil, içeride sabitlenmemiş eşyaların devrilmesi, üstüne düşmesi ve fırlamasıdır — kitaplık, gardırop, televizyon, mikrodalga, su ısıtıcısı, duvardaki çerçeveler.

Türkiye, dünyanın en hareketli deprem kuşaklarından birinin üzerinde duruyor. Ülkenin büyük bölümü, MTA'nın diri fay haritasında yer alan hatların etki alanında; bunların en bilineni Kuzey Anadolu Fay Hattı. 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremleri bunu çok ağır bir biçimde hatırlattı. Bilim insanlarının yıllardır işaret ettiği, beklenen büyük İstanbul ve Marmara depremi de gündemde duruyor. Yani soru "deprem olur mu" değil, "biz hazır mıyız".

İyi haber şu: depremin ne zaman geleceğini sen yönetemezsin, ama üstüne devrilecek o dolabı bugün sabitleyebilirsin. İşte bu yüzden yazıya "önceden sabitleme" tarafından başlıyoruz; çünkü orası senin doğrudan değiştirebileceğin alandır.

Sallanma anında: çök, kapan, tutun

Dünya deprem bilimi camiası ile AFAD ve Kızılay'ın ortak önerdiği standart hareket üç kelimedir: ÇÖK - KAPAN - TUTUN (uluslararası karşılığıyla Drop, Cover, Hold On).

• Çök: Hemen çömel ya da diz çök, ağırlık merkezini alçalt. Böylece sarsıntıyla devrilmez ya da savrulmazsın.
• Kapan: Sağlam bir masanın altına gir, bir kolunla baş ve enseni koru. Yakında masa yoksa; dolap, cam ve avizeden uzak bir iç duvar köşesine çömelip başını kapat.
• Tutun: Masanın ayağını kavra, sallanmayla birlikte hareket et; korunağın sürekli başının üstünde kalsın, sarsıntı durana kadar bırakma.

Bu hareketin mantığı basit: deprem anında ayakta hareket etmek başlı başına tehlikelidir. Çökmek düşüp yaralanmayı önler, kapanmak en ölümcül olan kafa darbeleri ile düşen nesneleri savuşturur, tutunmak da seni korunaktan koparmaz. Karar vermene, bir yere koşmana gerek yoktur; üç hareket birkaç saniyede tamamlanır.

Farklı yerlerde depreme yakalanınca

Yataktaysan

Yatakta kal ve yastıkla baş ve enseni koru; karanlıkta yataktan inip yürümeye çalışma — yerde kırık cam dağılmış olabilir. Bu, yatak başına ve yanına ağır eşya, büyük ayna ya da raf konmaması gerektiğinin de sebebidir.

Mutfaktaysan

Ocaktan ve devrilebilecek beyaz eşyadan uzaklaş; mümkünse hızlıca ocağı kapatıp korunak ara. Kaynar su, sıcak yağ ve bıçaklar mutfakta depremin başlıca yaralanma kaynağıdır.

Üst katlardaysan

Yüksek katlarda sarsıntı genelde alt katlara göre daha büyük ve daha uzun hissedilir; bu yüzden olduğun yerde kapanmak ve sabit bir yere tutunmak daha da önemlidir. Tamamen durmadan hareket etme, durduktan sonra merdivenle in, kesinlikle asansör kullanma; depremden sonra asansör arızalanabilir ya da içinde mahsur kalabilirsin.

Arabadaysan

Yavaşça hızını düşür, açık ve güvenli bir yerde sağa çek; köprü, viyadük, üst geçit, tünel, elektrik direği ve tabelalardan uzak dur. Durduktan sonra emniyet kemerin bağlı, sarsıntı bitene kadar araçta kal.

Dışarıdaysan

Bina cephelerinden, tabelalardan, elektrik hatlarından ve bahçe duvarlarından uzaklaş; açık bir alana geçip çömel ve başını koru. Depremde dökülen dış cephe kaplamaları ve cam, açık alandaki en büyük tehdittir.

Evde önceden yapılacak sabitleme

Bu bölüm, yazının bir hafta sonu ayırmaya en çok değen kısmı. Evde bir tur at ve kendine tek bir soru sor: "Şu an şiddetli sallansa, bu eşya devrilip uyuduğum ya da sık durduğum yere düşer mi?" Cevap evetse, onu çöz.

Uzun ve ağır mobilyaları duvara sabitle

Kitaplık, gardırop, vitrin, buzdolabı gibi hem uzun hem ağır mobilyaları, L biçimli metal sabitleme aparatı ya da devrilme önleyici bantla duvarın taşıyıcı yüzeyine sabitle. Maliyeti düşük, koruması yüksek tedbirdir; en sık görülen ölümcül devrilmeleri engeller.

Ağır eşyaları alçağa al

Yüksek raflara yalnızca hafif şeyler koy; ağır ve cam eşyaları bel hizasının altındaki dolaplara indir. Mutfak dolaplarına çocuk kilidi ya da emniyet mandalı tak ki sarsıntıda kapaklar açılıp tabaklar fırlamasın.

Beyaz eşya, su ısıtıcısı ve asılı nesneler

• Televizyonu sabitleme bandıyla bağla ya da sehpaya vidala; mikrodalga ve küçük cihazların altına kaymaz altlık koy.
• Şofben ve termosifonu (su ısıtıcısı) duvara cıvatayla sabitle. Devrilen bir su ısıtıcısı hem ağır yaralanmaya hem su ve gaz hattı hasarına yol açar.
• Avize, tablo ve saatlerin askılarını sağlam olanlarla değiştir; yatak başının ve koltuğun tam üstüne asma.
• Büyük aynaları ve cam dolapları yatma alanından uzaklaştır ya da kırılmaya karşı film kapla.

Yatağı doğru yerleştir

Yatağı pencerenin hemen yanına, devrilebilecek ağır mobilyaların altına ya da yanına kurma. Uyuduğun yerin üstü ve iki yanı boş kalsın. Ayrıca tahliye yolunu boş tut: koridorda ve kapı önünde eşya biriktirme, afet çantasını kapının yanına koy, yatağın yanında ayakkabı bulundur (çıplak ayakla kırık cama basmamak için).

Yapı güvenliği: nereye kadar senin işin

Mobilya sabitlemeyi sen yapabilirsin, ama binanın taşıyıcı sistemi farklı bir konudur. Kolonlara, perde duvarlara ve taşıyıcı kirişlere dokunmak, onları "kontrol ettim, sağlam" diye değerlendirmek uzmanların işidir. Kolon kesmek, taşıyıcı duvarda yer açmak, ıslak hacimleri büyütmek için taşıyıcıyı zayıflatmak binanın deprem dayanımını ciddi biçimde düşürür.

Yapı güvenliğinden kaygın varsa doğru adım, internetteki yorumlara göre karar vermek değil; lisanslı bir inşaat mühendisinden ya da yetkili kuruluşlardan değerlendirme istemektir. Binanın durumunu öğrenmek, kentsel dönüşüm ve güçlendirme seçeneklerini konuşmak için yerel belediyeye ve ilgili meslek odalarına danışabilirsin. Kısacası: içeride sabitlemeyi bugün kendin yap, taşıyıcı sisteme dair kararları uzmana bırak.

Sallanma bittikten sonraki sıra

Sarsıntının durması her şeyin bittiği anlamına gelmez; artçılar arkasından gelebilir. Şu sırayla ilerle:

• Kendini ve yakınlarını kontrol et: Yaralanma var mı, önce kanama ve ezilmelerle ilgilen.
• Düşen nesnelere ve artçılara dikkat et: Hareket ederken baş hizandaki gevşemiş eşyalara ve yerdeki cama dikkat et, ayakkabını giy.
• Gaz ve elektriği denetle: Gaz kokusu alırsan doğal gaz ana vanasını kapat, pencereleri açıp havalandır ve hiçbir elektrik düğmesine dokunma, çakmak yakma; en ufak kıvılcım kaçağı tutuşturabilir.
• Resmi bilgiyi dinle: Radyodan ya da telefondan artçı ve tahliye duyurularını takip et; sosyal medyada dolaşan doğrulanmamış mesajlara güvenme.
• Olası tahliyeye hazırlan: Binada belirgin çatlak, eğilme ya da kapı-pencere deformasyonu gibi yapısal hasar varsa, afet çantanı al, merdivenden in ve açık güvenli bir alanda bekle.

Kıyıdaysan: kısa tsunami notu

Türkiye için baskın tehlike kara içi depremler olsa da, Marmara ve Ege kıyılarında sınırlı da olsa tsunami riski vardır; geçmişte İzmir körfezinde ve Marmara'da deniz kaynaklı dalgalar gözlenmiştir. Bunun için tek ve sade bir kural yeterli: kıyıdayken sarsıntı şiddetli ya da uzun sürdüyse, resmi bir uyarı beklemeden hemen yüksek yere ya da iç kesime hareket et.

Sarsıntının kendisi senin doğal uyarındır; denizin geri çekildiğini görmek, sireni duymak ya da bildirim beklemek için durma. Aracını alıp yola çıkmaya çalışmak yerine, ulaşabildiğin en yakın yüksek noktaya yürüyerek çıkmak çoğu zaman daha hızlı ve güvenlidir.

Kapı eşiği ve yaşam üçgeni neden yanlış

Deprem konusunda çok yayılmış ama artık çürütülmüş iki söylem var. Kritik anda yanlış yönteme sarılmamak için bunları açıkça anlatalım.

Kapı eşiğine sığınmak

"Deprem olunca kapı eşiğinde dur" söylemi, kerpiç ya da ahşap eski evlerin döneminden kalmadır; o yapılarda kapı çerçevesi görece sağlam bir noktaydı. Ancak günümüzün betonarme binalarında kapı eşiği, sağlam bir masanın altından daha güvenli değildir; üstelik kapı yanında durmak seni ileri geri savrulan kanada, çevredeki düşen nesnelere ve insan itişmesine açık bırakır. Doğru hareket yine çök, kapan, tutundur.

Yaşam üçgeni

"Büyük bir mobilyanın yanında oluşan üçgen boşluk en güvenli yerdir" söylemi (halk arasında yaşam üçgeni) internette çok yayıldı, ama Kızılay, AFAD ve deprem mühendisliği camiası dahil pek çok yetkili kuruluş tarafından açıkça reddedildi. Sorunu şu: depremde mobilya yer değiştirir, devrilir; sözde üçgen boşluğun hangi tarafta oluşacağını önceden kestiremezsin. Bu söyleme uyman, seni korunağından çıkarıp düşen nesnelerin altına itebilir.

Tek bir cümleyi aklında tut: yetkili kurumların ortak görüşü her zaman çök, kapan, tutundur.

Konuma göre ilk hareket tablosu

Depreme nerede yakalanırsan yakalan, ilk hareketi hızlı hatırlaman için kısa bir özet. İşaretleyip yazdırabileceğin afet çantası hazırlığı için Afet Çantası Listesi sayfasına da göz at.