สิบกว่าวินาทีตอนสั่น และทุกวันก่อนหน้านั้น

ทำไมเรื่องแผ่นดินไหวต้องเริ่มที่ "เฟอร์นิเจอร์"

พอพูดถึงแผ่นดินไหว สิ่งแรกที่คนนึกถึงคือบ้านจะถล่มไหม แต่สำหรับคนส่วนใหญ่ที่อยู่ในอาคารซึ่งสร้างตามมาตรฐานสมัยใหม่ สาเหตุที่ทำให้บาดเจ็บจริง ๆ มักไม่ใช่ตัวอาคารพังลงมา แต่เป็น ของในบ้านที่ไม่ได้ยึดไว้ล้มลงมา หล่นใส่ หรือกระเด็นออกมา ทั้งตู้หนังสือ ทีวี ไมโครเวฟ กระติกน้ำร้อน และของที่แขวนติดผนัง

ประเทศไทยไม่ได้อยู่ในเขตที่มีแผ่นดินไหวรุนแรงถี่เท่าหลายประเทศ แต่ก็ไม่ได้ปลอดภัยอย่างที่หลายคนคิด ภาคเหนือมีกลุ่มรอยเลื่อนมีพลังหลายแนว และเคยเกิดแผ่นดินไหวที่รับรู้ได้ชัด เช่น เหตุการณ์ที่เชียงรายและพื้นที่รอยต่อเชียงราย-เชียงใหม่ที่สร้างความเสียหายต่อบ้านเรือนและวัด ขณะที่ในปี 2568 แรงสั่นจากแผ่นดินไหวขนาดใหญ่ในประเทศเมียนมาส่งผลถึงกรุงเทพฯ อาคารสูงหลายแห่งโยกไหวจนคนต้องอพยพลงมา และมีอาคารที่อยู่ระหว่างก่อสร้างพังถล่ม เหตุการณ์นี้เตือนเราว่าตึกสูงในเมืองรับรู้แรงสั่นจากแผ่นดินไหวไกล ๆ ได้ และของในห้องก็เคลื่อนตามไปด้วย

ข่าวดีคือคุณควบคุมไม่ได้ว่าแผ่นดินไหวจะมาเมื่อไร แต่คุณควบคุมตู้ที่จะล้มทับคุณในบ้านได้เต็มที่ นี่คือเหตุผลที่บทความนี้เริ่มต้นจากเรื่อง "การยึดของล่วงหน้า"

ตอนสั่น: หมอบ ป้อง เกาะ

ท่ามาตรฐานที่วงการวิทยาศาสตร์แผ่นดินไหวทั่วโลก รวมถึงกรมอุตุนิยมวิทยาและกรมป้องกันและบรรเทาสาธารณภัย (ปภ.) แนะนำตรงกัน สรุปได้เป็นสามคำ คือ หมอบ ป้อง เกาะ (Drop, Cover, Hold On)

• หมอบ ทรุดตัวลงต่ำหรือหมอบลงทันที ลดจุดศูนย์ถ่วงของร่างกายให้ต่ำ เพื่อไม่ให้ถูกแรงสั่นทำให้ล้มหรือเหวี่ยงออกไป
• ป้อง มุดเข้าไปใต้โต๊ะที่แข็งแรง ใช้แขนข้างหนึ่งป้องศีรษะและต้นคอ ถ้าใกล้ ๆ ไม่มีโต๊ะ ให้ย้ายไปอยู่มุมผนังด้านในที่ไม่มีตู้ กระจก หรือโคมไฟห้อยอยู่ แล้วหมอบป้องหัว
• เกาะ จับขาโต๊ะไว้และขยับตามเมื่อมันเลื่อน เพื่อให้สิ่งที่ป้องอยู่เหนือหัวเราตลอด จนกว่าแรงสั่นจะหยุด

ตรรกะของท่านี้คือ การเคลื่อนที่ขณะแผ่นดินไหวเองนั่นแหละที่อันตราย การหมอบช่วยไม่ให้ล้มเจ็บ การป้องช่วยกันการกระแทกที่ศีรษะและของที่หล่นลงมาซึ่งเป็นอันตรายที่สุด ส่วนการเกาะช่วยไม่ให้คุณหลุดจากตำแหน่งที่ปลอดภัย ท่านี้ไม่ต้องให้คุณคิดวิเคราะห์ ไม่ต้องวิ่ง ทำสามจังหวะเสร็จได้ในไม่กี่วินาที

เจอแผ่นดินไหวในแต่ละสถานการณ์ทำอย่างไร

อยู่บนเตียง

นอนอยู่บนเตียงต่อ ใช้หมอนป้องศีรษะและต้นคอ อย่าคลำลงจากเตียงเดินในที่มืด เพราะบนพื้นอาจมีเศษกระจกแตกกระจายอยู่ นี่คือเหตุผลที่หัวเตียงและข้างเตียงไม่ควรวางของหนักหรือกระจกบานใหญ่

อยู่ในครัว

ออกห่างจากเตาไฟและเครื่องใช้ไฟฟ้าที่จะล้ม รีบปิดเตาแล้วหาที่ป้อง น้ำแกงร้อน น้ำมันร้อน และมีดเป็นสาเหตุการบาดเจ็บหลักในครัวขณะแผ่นดินไหว

อยู่ชั้นสูงของอาคาร

อาคารสูงมักโยกไหวแรงและนานกว่าชั้นล่าง จึงยิ่งต้องป้องอยู่กับที่ จับของที่ยึดแน่นไว้ รอจนหยุดสนิทแล้วค่อยใช้บันไดหนีไฟลงมา ห้ามใช้ลิฟต์เด็ดขาด เพราะหลังแผ่นดินไหวลิฟต์อาจหยุดกะทันหันจนติดอยู่ข้างใน หรือทำงานผิดปกติ คนที่อยู่คอนโดหรืออาคารสูงควรรู้ตำแหน่งบันไดหนีไฟที่ใกล้ที่สุดไว้ตั้งแต่วันปกติ

ขณะขับรถ

ค่อย ๆ ชะลอความเร็ว จอดชิดข้างทางในที่โล่ง เลี่ยงสะพาน ทางด่วน อุโมงค์ เสาไฟ และป้ายโฆษณา จอดแล้วอยู่ในรถ คาดเข็มขัดไว้จนกว่าแรงสั่นจะหยุด

อยู่กลางแจ้ง

ออกห่างจากผนังอาคาร ป้าย สายไฟ และกำแพง ย้ายไปอยู่ที่โล่งแล้วหมอบป้องหัว กระเบื้องผนังภายนอกและกระจกที่ร่วงลงมาคือภัยหลักของการอยู่กลางแจ้ง

การยึดของในบ้านที่ควรทำไว้ล่วงหน้า

หัวข้อนี้คือสิ่งที่คุ้มที่สุดที่จะสละเวลาสุดสัปดาห์มาทำ เดินสำรวจรอบบ้านแล้วถามตัวเองข้อเดียว "ถ้าตอนนี้สั่นแรง ๆ ของชิ้นนี้จะล้มลงมา หล่นใส่ที่นอนหรือจุดที่อยู่ประจำหรือไม่" ถ้าใช่ ก็จัดการมันเสีย

ยึดเฟอร์นิเจอร์สูงเข้ากับผนัง

ตู้หนังสือ ตู้เสื้อผ้า ตู้วางทีวี ตู้เย็น ของที่ทั้งสูงทั้งหนักแบบนี้ ให้ใช้ฉากเหล็กรูปตัว L หรือสายรัดกันล้มยึดเข้ากับโครงสร้างผนัง นี่เป็นมาตรการป้องกันที่คุ้มค่าที่สุด ราคาไม่แพง แต่กันการล้มทับที่เป็นอันตรายถึงชีวิตและพบบ่อยที่สุดได้ บาดเจ็บส่วนใหญ่ในบ้านมาจากเฟอร์นิเจอร์ที่ล้มลงมา

ของหนักไว้ที่ต่ำ

ชั้นวางที่สูงให้วางแต่ของเบา ส่วนของหนักและของที่ทำจากแก้วให้ย้ายลงตู้ที่อยู่ระดับเอวลงมา ตู้เก็บถ้วยชามติดตัวล็อกกันบานเปิด เพื่อไม่ให้ประตูตู้เด้งเปิดแล้วถ้วยชามกระเด็นออกตอนสั่น

ยึดเครื่องใช้ไฟฟ้าและของที่แขวน

• ทีวีใช้สายรัดยึดหรือยึดติดกับตู้ ไมโครเวฟวางบนแผ่นกันลื่น
• กระติกน้ำร้อนและตู้กดน้ำวางในที่ต่ำที่มั่นคง เพื่อลดความเสี่ยงลวก
• โคมไฟห้อย กรอบรูป นาฬิกาแขวน เปลี่ยนตะขอเป็นแบบที่ยึดแน่น อย่าแขวนไว้เหนือหัวเตียงหรือเหนือโซฟาตรง ๆ
• กระจกบานใหญ่และตู้กระจกให้ติดฟิล์มกันแตกหรือย้ายออกจากบริเวณที่นอน

เว้นเส้นทางหนี

ทางเดินและช่องประตูอย่าวางของเกะกะ เพื่อให้เดินไปถึงประตูได้สะดวกหลังสั่นหยุด วางกระเป๋าฉุกเฉินไว้ที่หน้าประตู และวางรองเท้าไว้ข้างเตียง (กันการเดินเท้าเปล่าเหยียบเศษกระจก) ทุกคนในบ้านควรนัดหมายจุดรวมพลและช่องทางติดต่อกันไว้ล่วงหน้าด้วย

หลังสั่นหยุดต้องทำอะไรตามลำดับ

แรงสั่นหยุดไม่ได้แปลว่าจบ อาฟเตอร์ช็อกอาจตามมา ให้จัดการตามลำดับนี้

• ตรวจตัวเองและคนในบ้าน มีใครบาดเจ็บหรือไม่ ดูแลแผลเลือดออกและการถูกของทับก่อน
• ระวังของหล่นและอาฟเตอร์ช็อก ตอนเคลื่อนที่ให้ระวังของที่หลวมอยู่เหนือหัวและเศษกระจกใต้เท้า สวมรองเท้าด้วย
• เช็กแก๊สและไฟฟ้า ถ้าได้กลิ่นแก๊สให้ปิดวาล์วถังแก๊สหรือสวิตช์รวม เปิดหน้าต่างระบายอากาศ และอย่าเปิดปิดเครื่องใช้ไฟฟ้าหรือจุดไฟใด ๆ เพราะประกายไฟอาจจุดระเบิดแก๊สที่รั่วได้
• ฟังข้อมูลทางการ ใช้วิทยุหรือโทรศัพท์รับข้อมูลอาฟเตอร์ช็อกและประกาศอพยพ อย่าหลงเชื่อข้อความที่ส่งต่อกันมา
• เตรียมพร้อมที่จะอพยพ หากโครงสร้างอาคารเสียหาย (มีรอยร้าวชัดเจน เอียง หรือประตูหน้าต่างผิดรูป) ให้หยิบกระเป๋าฉุกเฉินแล้วลงบันไดออกมา ไปรออยู่ในที่โล่งที่ปลอดภัย

สึนามิ: สัญญาณเตือนและการขึ้นที่สูง

สำหรับคนที่อยู่ติดหรือใกล้ชายฝั่งทะเลอันดามัน แผ่นดินไหวมาพร้อมความเสี่ยงอีกอย่างที่ต้องคิดถึง นั่นคือสึนามิ คลื่นสึนามิจากแผ่นดินไหวใต้ทะเลเมื่อปี 2547 คร่าชีวิตผู้คนจำนวนมากตามชายฝั่งอันดามัน และเป็นบทเรียนที่ทำให้ประเทศไทยติดตั้งระบบเตือนภัยและทุ่นตรวจวัดในทะเล แต่ระบบเตือนภัยอย่างเดียวไม่พอ เพราะหากต้นกำเนิดอยู่ใกล้ คลื่นอาจมาถึงฝั่งภายในไม่กี่นาที

หลักสำคัญที่สุดมีอยู่ข้อเดียว ถ้าคุณอยู่ใกล้ชายหาดแล้วรู้สึกถึงแผ่นดินไหวที่ แรงจนยืนไม่อยู่ หรือสั่นนานผิดปกติ ให้ถือว่านั่นคือสัญญาณธรรมชาติที่บอกว่าต้องขึ้นที่สูงทันที โดยไม่ต้องรอเสียงไซเรนหรือประกาศใด ๆ ระบบเตือนภัยอาจมาช้ากว่าตัวคลื่น ความรู้สึกของพื้นที่สั่นนั่นเองคือสัญญาณเตือนแรกของคุณ

• น้ำทะเลลดลงอย่างฉับพลัน ถ้าเห็นน้ำทะเลถอยร่นออกไปจนเห็นพื้นทรายหรือแนวปะการังที่ปกติจมอยู่ใต้น้ำ นี่คือสัญญาณอันตรายชัดเจน อย่าเดินตามลงไปดู ให้รีบหนีขึ้นที่สูงทันที
• ขึ้นที่สูงหรือเข้าในแผ่นดิน มุ่งไปยังเนินสูง อาคารคอนกรีตที่แข็งแรงหลายชั้น หรือเส้นทางอพยพที่มีป้ายบอกไว้ ถ้าหนีขึ้นที่สูงไม่ทันจริง ๆ ให้ขึ้นชั้นบนสุดของอาคารที่มั่นคงที่สุดเท่าที่อยู่ใกล้
• คลื่นมาได้หลายระลอก คลื่นลูกแรกอาจไม่ใช่ลูกที่สูงที่สุด อย่ารีบกลับลงมาหลังคลื่นลูกแรกผ่านไป ให้รอจนกว่าทางการจะประกาศว่าปลอดภัย

ยืนใต้วงกบและสามเหลี่ยมชีวิตทำไมถึงผิด

เรื่องแผ่นดินไหวมีความเชื่อสองอย่างที่แพร่หลายมากแต่ถูกหักล้างไปแล้ว ขอพูดให้ชัด จะได้ไม่ใช้วิธีผิดในวินาทีสำคัญ

ยืนใต้วงกบประตู

ความเชื่อ "แผ่นดินไหวให้ไปยืนใต้วงกบประตู" มาจากยุคของบ้านดินหรือบ้านไม้เก่า ที่ตอนนั้นวงกบเป็นโครงสร้างที่ค่อนข้างแข็งแรง แต่ในอาคารคอนกรีตเสริมเหล็กสมัยใหม่ วงกบไม่ได้ปลอดภัยกว่าการมุดใต้โต๊ะที่แข็งแรง แถมการไปยืนข้างประตูยังเสี่ยงต่อบานประตูที่แกว่งไปมา ของที่หล่นอยู่ใกล้ ๆ และคนที่เบียดดันกัน วิธีมาตรฐานยังคงเป็นหมอบ ป้อง เกาะ

สามเหลี่ยมชีวิต

ความเชื่อที่ว่า "ช่องสามเหลี่ยมที่เกิดข้างเฟอร์นิเจอร์ใหญ่คือที่ปลอดภัยที่สุด" (ที่เรียกกันว่าสามเหลี่ยมชีวิต) แพร่กระจายในโลกออนไลน์อย่างกว้างขวาง แต่ถูกหักล้างต่อสาธารณะโดยสภากาชาดและหน่วยงานด้านวิศวกรรมแผ่นดินไหวหลายแห่ง ปัญหาของมันคือ ตอนแผ่นดินไหวเฟอร์นิเจอร์จะเคลื่อนที่และพลิกคว่ำ คุณคาดเดาไม่ได้เลยว่าช่องสามเหลี่ยมที่ว่าจะอยู่ด้านไหน การทำตามมันอาจทำให้คุณหลุดออกจากที่ป้องและไปเสี่ยงกับของที่หล่นลงมาเสียเอง

จำประโยคเดียวก็พอ ฉันทามติของหน่วยงานที่เชื่อถือได้ยังคงเป็น หมอบ ป้อง เกาะ เสมอ

ตารางสรุปท่าแรกในแต่ละที่

นี่คือบทสรุปสั้น ๆ ของท่าแรกที่ควรทำเมื่อรู้สึกถึงแรงสั่นในแต่ละสถานการณ์