ไฟไหม้ในบ้าน: ติดให้ครบ ใช้ให้เป็น หนีให้ทัน

เครื่องตรวจจับควัน: ติดตรงไหน ดูแลอย่างไร

ไฟไหม้บ้านที่คร่าชีวิตหลายครั้ง ไม่ได้เกิดเพราะไฟลุกแรง แต่เพราะไฟคุกรุ่นกลางดึกแล้วควันลอยเข้าห้องนอนตอนคนกำลังหลับ กว่าจะรู้ตัวก็สำลักควันจนตื่นไม่ทัน เครื่องตรวจจับควันมีไว้เพื่อปลุกคนให้ตื่นก่อนถึงจุดนั้น ราคาไม่แพง ติดตั้งง่าย แต่เป็นของที่คุ้มค่าที่สุดในบทความนี้

หลักการเลือกจุดติดตั้งคิดจากเส้นทางที่ควันจะลอยและจุดที่คนเปราะบางที่สุด ควันร้อนลอยขึ้นที่สูงเสมอ จึงควรติดบนเพดานหรือผนังส่วนบน เว้นระยะจากมุมห้องและช่องลมแอร์ เพื่อไม่ให้ลมเป่าควันออกไปก่อนเครื่องจะจับได้

ติดแล้วไม่ได้จบในตัว เครื่องตรวจจับควันทำงานด้วยถ่าน จึงต้อง ตรวจถ่านสม่ำเสมอและเปลี่ยนเมื่อใกล้หมด หมั่นกดปุ่มทดสอบเพื่อฟังว่ายังร้องอยู่ เสียงเตือนสั้นเป็นจังหวะมักหมายถึงถ่านใกล้หมด ตัวเครื่องเองมีอายุการใช้งานเช่นกัน เมื่อเลยกำหนดอายุ ตัวเซ็นเซอร์จะเสื่อมลง ถึงจะยังร้องได้ก็ไม่ควรไว้ใจอีก บ้านที่มีผู้สูงอายุหรือผู้ที่ได้ยินไม่ชัด อาจเลือกรุ่นที่มีไฟกะพริบหรือสั่นเตือนเสริม

ถังดับเพลิง: เลือกอย่างไร วางตรงไหน

ไฟดับง่ายที่สุดในหนึ่งถึงสองนาทีแรก พอลุกลามใหญ่แล้ว ถังดับเพลิงช่วยอะไรไม่ได้ สิ่งที่ต้องทำตอนนั้นคือหนี การมีถังดับเพลิงในบ้านไว้สักถัง คือการชิงจังหวะดับตอนไฟยังเล็กและยังไม่ลาม

สำหรับบ้านควรเลือก ถังดับเพลิงชนิดผงเคมีแห้งที่ใช้ได้หลายประเภทไฟ เพราะรับมือได้ทั้งไฟจากเชื้อเพลิงทั่วไปอย่างไม้ กระดาษ ผ้า ไฟจากของเหลวติดไฟอย่างน้ำมัน และไฟจากอุปกรณ์ไฟฟ้าที่ยังมีกระแส ถังเดียววางในบ้านก็ครอบคลุมเหตุที่พบบ่อยทั้งครัวลุกไฟ ถังขยะติดไฟ หรือเครื่องใช้ไฟฟ้าควันขึ้น ขนาดสำหรับบ้านไม่ต้องใหญ่ ขอเพียงยกด้วยมือเดียวไหวและใช้คล่อง

วางตรงไหนสำคัญกว่าซื้อถังไหน หลักคือ วางบนเส้นทางไปทางออก ไม่ใช่ข้างต้นเพลิง ครัวเป็นจุดที่ไฟเกิดบ่อยที่สุด แต่ถังควรวางบนทางจากครัวออกไปประตู ในจุดที่เอื้อมถึง เพื่อให้ตอนไฟลุกจากเตา คุณคว้าถังในทิศที่ถอยออกไปหาทางออก ไม่ใช่ยื่นมือเข้าหากองไฟ

วิธีใช้จำง่าย ๆ ว่า ดึง ปลด กด ส่าย ดึงสลักนิรภัยออก ปลดสายฉีดแล้วเล็งไปที่ฐานของไฟ ไม่ใช่กลางเปลวไฟ กดคันบีบ และส่ายปลายสายไปมาให้ทั่วฐานไฟ สิ่งที่เล็งคือ "ของที่กำลังไหม้" ไม่ใช่เปลวไฟด้านบน

ไฟลุกในกระทะน้ำมัน: ปิดเตา คลุมไว้ ห้ามราดน้ำ

ครัวเป็นจุดที่ไฟเกิดบ่อยที่สุดในบ้าน และไฟลุกในกระทะน้ำมันเป็นเหตุที่คนทำผิดวิธีกันมากที่สุด ขอให้จำภาพเดียวว่า ตอนน้ำมันกำลังลุก น้ำคือศัตรู

วิธีที่ถูกต้องไม่ซับซ้อน เริ่มจาก ปิดเตา ก่อน ดับไฟเตาหรือปิดวาล์วแก๊ส แล้ว ใช้ฝาหรือผ้าชุบน้ำบิดหมาดคลุมปากกระทะ ผ้าต้องบิดให้หมาด ไม่ใช่ผ้าเปียกที่น้ำหยด เพื่อตัดอากาศไม่ให้ไฟได้ออกซิเจน ไฟก็จะค่อย ๆ มอดเอง คลุมแล้วอย่าเพิ่งเปิด ปล่อยให้กระทะเย็นลงเอง ถ้าเปิดเร็วเกินไป อากาศเข้าแล้วอาจปะทุลุกใหม่

การป้องกันในชีวิตประจำวันก็สำคัญไม่แพ้กัน เวลาทอดหรือผัด อย่าทิ้งเตาไปทำอย่างอื่น อย่าให้น้ำมันร้อนเกินไป (น้ำมันเริ่มมีควันคือร้อนเกินแล้ว) รอบเตาอย่าวางทิชชู ถุงพลาสติก หรือผ้าที่ติดไฟง่าย และทำความสะอาดแผ่นกรองเครื่องดูดควันสม่ำเสมอ เพราะคราบน้ำมันสะสมก็เป็นเชื้อเพลิง ทำสิ่งเหล่านี้ให้เป็นนิสัยประจำวัน ง่ายกว่าตามดับไฟทีหลังมาก

ถังแก๊ส LPG: ตรวจสาย กลิ่นแก๊ส และวิธีรับมือ

บ้านไทยจำนวนมากใช้ถังแก๊ส LPG หุงต้ม จุดที่มักรั่วคือสายยาง ข้อต่อ และวาล์วหัวถัง การดูแลพื้นฐานคือหมั่นตรวจให้สายไม่แตกลายงาหรือบวม ข้อต่อแน่น และวาล์วไม่ซึม วิธีตรวจรอยรั่วง่าย ๆ คือใช้น้ำสบู่ทาตามข้อต่อและสาย ถ้ามีฟองปุดขึ้นแสดงว่ารั่วตรงนั้น สายยางมีอายุ ควรเปลี่ยนตามกำหนดก่อนเสื่อมสภาพ และปิดวาล์วถังทุกครั้งหลังใช้งานเสร็จ ไม่ใช่ปิดแค่หัวเตา

ที่วางถังก็มีผล ควรวางถังในที่อากาศถ่ายเทได้ ตั้งตรงบนพื้นเรียบ ไม่วางในห้องปิดทึบหรือใต้บันได และให้ห่างจากเปลวไฟและความร้อน เพราะแก๊ส LPG หนักกว่าอากาศ หากรั่วจะไหลลงไปสะสมที่พื้นและที่ต่ำ การมีช่องระบายอากาศระดับพื้นจึงช่วยลดการสะสมได้

ไฟฟ้าลัดวงจรและปลั๊กพ่วงเกินกำลัง

ไฟจากไฟฟ้าลัดวงจรมักคุอยู่หลังปลั๊กหรือในผนังแล้วค่อย ๆ สะสมความร้อน กว่าจะเห็นควันก็ไหม้มาพักหนึ่งแล้ว การรับมือไฟจากไฟฟ้ามีหลักสำคัญเหมือนกระทะน้ำมัน คือ ตัดไฟก่อน ห้ามราดน้ำ

พบเครื่องใช้ไฟฟ้าควันขึ้นหรือลุกไฟ ขั้นแรกคือตัดกระแสไฟ ถอดปลั๊ก หรือไปสับเบรกเกอร์ของวงจรนั้นที่ตู้ควบคุมไฟ การราดน้ำขณะยังมีกระแสไฟอยู่อันตราย เพราะน้ำนำไฟฟ้า เสี่ยงไฟดูดและอาจทำให้ไฟลามมากขึ้น เมื่อตัดไฟแล้วถ้าไฟยังเล็ก ใช้ถังดับเพลิงผงเคมีแห้งจัดการได้ แต่ถ้าไฟเริ่มใหญ่ ให้ออกตามหลักหนีไฟและแจ้งเหตุ

งานส่วนใหญ่อยู่ที่นิสัยการใช้ไฟในแต่ละวันมากกว่า

• อย่าเสียบปลั๊กพ่วงต่อกันหลายทอด ต่อกันไปเรื่อย ๆ กระแสรวมเกินที่สายรับไหวก็ร้อนจนไหม้ ถ้าต้องการช่องเสียบเพิ่ม ให้ใช้ปลั๊กพ่วงที่ได้มาตรฐานและมีจำนวนช่องพอ ไม่ใช่พ่วงต่อพ่วง
• ปลั๊กพ่วงแบบม้วนสายต้องคลายสายออกให้สุดก่อนใช้ ม้วนสายไว้แล้วจ่ายไฟ ความร้อนจะสะสมจนฉนวนละลาย การเสียบเครื่องกำลังสูงทั้งที่ยังไม่คลายสาย เป็นต้นเหตุไฟไหม้ที่หลายคนมองข้าม
• รอบเครื่องทำความร้อนต้องโล่ง เครื่องใช้ที่ให้ความร้อนอย่างฮีตเตอร์หรือเครื่องอบ อย่าวางผ้า กล่องกระดาษ หรือของติดไฟไว้ใกล้ ปิดสวิตช์ให้แน่ใจก่อนนอนและก่อนออกจากบ้าน
• ตรวจปลั๊กและเต้ารับเป็นระยะ ปลั๊กร้อน เปลี่ยนสี มีกลิ่นไหม้ หรือเต้ารับหลวม ควรเลิกใช้และเปลี่ยน บ้านเก่าที่ไฟตกหรือเบรกเกอร์ตัดบ่อย ให้ช่างไฟมาตรวจ อย่าแค่สับเบรกเกอร์กลับซ้ำ ๆ

หลักหนีไฟ: ไฟเล็กรีบหนี ควันหนาปิดประตู

หัวข้อนี้คือส่วนที่ควรจำให้ขึ้นใจที่สุด หลักง่าย ๆ คือ ไฟเล็กรีบหนี ควันหนาปิดประตู หมายความว่า ตอนไฟยังเล็กและยังออกได้อย่างปลอดภัย อย่าห่วงทรัพย์สิน ให้รีบออกไปข้างนอก แต่ถ้าทางเดินถูกควันหนาปิดจนออกไม่ได้แล้ว ให้ถอยกลับเข้าห้องปิดประตูกันควันและรอขอความช่วยเหลือ

ตัวตัดสินใจอยู่ที่ "ควัน" สิ่งที่คร่าชีวิตในไฟไหม้ส่วนใหญ่ไม่ใช่แผลไหม้ แต่เป็นควัน

แยกให้ชัดว่าแต่ละสถานการณ์ต้องทำอย่างไร

• หนีได้ (ไฟเล็ก ทางเดินยังไม่ถูกควันปิด) ก้มต่ำ เลียบผนัง รีบไปทางออกที่ใกล้ที่สุด ก่อนเปิดประตูให้ลองสัมผัสบานหรือลูกบิด ถ้าไม่ร้อนค่อยเปิดออกไป ถ้าจับแล้วร้อนแสดงว่าอีกฝั่งเป็นกองไฟ อย่าเปิด
• หนีไม่ได้ (ควันหนาปิดทางแล้ว) ถอยกลับเข้าห้อง ปิดประตู กันควัน ใช้ผ้าหรือเสื้ออุดตามช่องประตู ย้ายไปอยู่ริมหน้าต่าง เปิดหน้าต่างหรือโบกของที่เห็นชัดเพื่อขอความช่วยเหลือ และโทรแจ้งเหตุพร้อมบอกตำแหน่งที่อยู่ ประตูที่ปิดไว้หนึ่งบานซื้อเวลาได้มากอย่างยิ่ง
• ไม่ว่ากรณีใดห้ามใช้ลิฟต์ ไฟไหม้อาจทำให้ไฟดับหรือลิฟต์ค้าง ติดอยู่ในช่องลิฟต์ยิ่งอันตราย ให้ใช้บันไดเสมอ
• ไม่ย้อนกลับไปเอาทรัพย์สิน เมื่อออกมาแล้วอย่าวิ่งกลับเข้าไปหยิบของ หลายชีวิตเสียไปเพราะกลับเข้าไปในจังหวะที่ควันลามเต็มแล้ว

เรื่องหนีไฟพึ่งปฏิกิริยาตอนเกิดเหตุอย่างเดียวไม่ได้ ทั้งบ้านควรตกลงกันไว้ล่วงหน้าว่า นัดจุดรวมพล ตรงไหนเมื่อออกมาได้แล้ว ตกลงเรื่อง "ไม่ใช้ลิฟต์" และให้ทุกคนรู้ทางหนีอย่างน้อยสองทาง ซ้อมไว้บ้าง พอเกิดขึ้นจริงจะได้ไม่ตื่นตระหนก

ตึกแถวและชุมชนแออัด: ทางออกเดียวกับเหล็กดัด

คนไทยจำนวนไม่น้อยอยู่ในตึกแถว ห้องแถว หรือชุมชนแออัดที่บ้านติดกันแน่นและมักมีทางออกทางเดียว บางหลังกั้นเหล็กดัดที่หน้าต่างและประตูเพื่อกันขโมย เรื่องไฟไหม้จึงยิ่งต้องใส่ใจเป็นพิเศษ เพราะถ้าทางออกเดียวถูกไฟปิด และหน้าต่างมีเหล็กดัดเปิดไม่ได้ ก็ติดอยู่ข้างใน

• เตรียมทางหนีและกุญแจให้พร้อมหยิบ ถ้าบ้านมีเหล็กดัด ควรเลือกแบบที่เปิดจากด้านในได้และเก็บกุญแจไว้จุดเดียวที่ทุกคนในบ้านรู้และหยิบถึงในความมืด อย่าล็อกแล้วเก็บกุญแจไว้ไกลจนหาไม่เจอตอนฉุกเฉิน
• อย่าให้ทางเดินและบันไดเป็นที่วางของ ทางเดินหน้าบ้านและบันไดเป็นเส้นชีวิตที่ใช้ร่วมกัน ของที่กองไว้ทั้งรถ กล่อง และของเก่า เวลาปกติก็เกะกะ พอไฟไหม้กลายเป็นทั้งสิ่งกีดขวางและเชื้อเพลิง
• รู้จักทางหนีของชุมชน ในชุมชนที่บ้านติดกัน ควรรู้ว่ามีทางออกสู่ถนนใหญ่ทางไหนบ้าง ไม่ใช่แค่ประตูหน้าบ้านตัวเอง เผื่อทางหนึ่งถูกไฟปิดจะได้มีอีกทาง

หลักการป้องกันไฟเหมือนกันทุกบ้าน ติดเครื่องเตือนให้พร้อม เว้นทางหนีให้โล่ง และฝึกวิธีรับมือให้คล่อง ลองดูเรื่องเหล่านี้ควบคู่กับการเตรียมพร้อมด้านอื่นใน คำถามที่พบบ่อย จะได้ภาพที่ครบขึ้น

ตารางสรุปสิ่งที่ควรมีและควรทำ

นี่คือบทสรุปสั้น ๆ ให้เห็นภาพรวมว่าแต่ละจุดควรเตรียมอะไรและจำหลักอะไรไว้