Phòng cháy trong nhà: lắp cho đúng, làm cho thạo

Báo khói: lắp ở đâu, vì sao đáng lắp

Nhiều vụ cháy nhà lấy mạng người không phải vì lửa quá lớn, mà vì đám cháy âm ỉ giữa đêm, người đang ngủ bị khói làm ngạt và không kịp tỉnh dậy. Báo khói (đầu báo khói) sinh ra là để đánh thức bạn trước thời điểm đó. Nó rẻ, lắp đơn giản, nhưng lại là việc đáng tiền nhất trong cả bài này.

Loại thường dùng cho nhà ở là báo khói chạy pin, dán hoặc bắt vít lên trần. Khi cảm nhận được khói, nó hú lên đủ to để dựng người đang ngủ dậy. Với căn hộ hay nhà nhiều tầng, một chiếc ở mỗi tầng và gần khu vực ngủ đã tạo khác biệt rất lớn.

Lắp xong không có nghĩa là xong xuôi vĩnh viễn. Báo khói chạy bằng pin, nên hãy kiểm tra pin định kỳ, hết thì thay, thỉnh thoảng nhấn nút thử để chắc nó còn kêu. Tiếng "bíp" ngắt quãng đều đặn phần lớn là lời nhắc pin sắp cạn. Bản thân đầu báo cũng có tuổi thọ; bộ cảm biến yếu dần theo thời gian, nên sau nhiều năm thì thay cả thiết bị, đừng vì nó vẫn còn kêu mà tin tưởng mãi. Nhà có người lớn tuổi hay người nghe kém có thể chọn loại kèm đèn nháy hoặc rung.

Bình chữa cháy: chọn loại nào, để chỗ nào

Lửa dễ dập nhất trong một hai phút đầu. Khi đã cháy lớn, bình chữa cháy không còn giúp được, lúc đó việc cần làm là thoát thân. Để một bình ở nhà là để giành thế chủ động khi lửa còn nhỏ, chưa kịp lan.

Lựa chọn hàng đầu cho gia đình là bình bột ABC. Chữ ABC nghĩa là nó xử lý được ba nhóm đám cháy thường gặp: nhóm A (gỗ, giấy, vải và chất rắn dễ cháy thông thường), nhóm B (xăng, dầu và chất lỏng dễ cháy), nhóm C (thiết bị điện đang mang điện). Một bình để trong nhà có thể ứng phó cháy bếp, cháy thùng rác, hay thiết bị điện bốc lửa. Kích cỡ gia đình không cần quá lớn, miễn một tay nhấc được và dễ thao tác thì mới dùng tới được.

Để ở đâu còn quan trọng hơn mua bình nào. Nguyên tắc là đặt trên lối ra, không phải cạnh nguồn lửa. Bếp là nơi hay cháy nhất, nhưng bình phải để trên đường từ bếp đi ra cửa, trong tầm với, để khi lửa bốc lên từ bếp, bạn lùi về phía cửa và lấy được bình, chứ không phải thò tay vào lửa.

Cách dùng có thể nhớ theo bốn bước "rút, hướng, bóp, quét": rút chốt an toàn, hướng vòi vào gốc lửa (không phải giữa ngọn lửa), bóp cò, rồi quét qua lại. Cái cần nhắm là "thứ đang cháy" ở dưới, không phải lưỡi lửa phía trên.

An toàn bình gas và đường ống LPG

Bếp gas dùng bình LPG có ở rất nhiều gia đình Việt Nam, và phần lớn sự cố đến từ những chỗ rất cũ kỹ: dây dẫn nứt, van hở, hoặc bình đặt sai chỗ. Phòng bằng thói quen kiểm tra hằng ngày thì dễ hơn nhiều so với chữa cháy.

• Kiểm tra dây và van định kỳ. Dây dẫn gas có hạn dùng, để lâu sẽ khô, nứt; thấy chai cứng hay rạn thì thay. Van và chỗ nối phải chặt, không lung lay. Cách thử rò đơn giản, an toàn là quét nước xà phòng lên mối nối — nổi bọt là có rò.
• Đặt bình đúng chỗ. Bình gas để nơi thoáng, đứng thẳng, tránh xa nguồn lửa và ánh nắng gắt; không để trong hốc kín dưới bếp không có thông gió, vì gas rò lắng xuống thấp và tích lại.
• Khóa van sau khi nấu. Tập thói quen khóa van bình (chứ không chỉ tắt núm bếp) sau mỗi lần dùng và trước khi đi ngủ hay ra khỏi nhà.

Chảo dầu bốc cháy: tắt bếp, đậy nắp, đừng dội nước

Bếp là nơi hay cháy nhất trong nhà, và chảo dầu bốc cháy lại là tình huống dễ xử lý sai nhất. Chỉ cần nhớ một hình ảnh: khi dầu đang cháy, nước là kẻ thù của bạn.

Cách làm đúng rất đơn giản: trước hết tắt bếp (tắt bếp gas hoặc khóa van), rồi đậy nắp chảo, hoặc lấy một chiếc khăn ẩm đã vắt ráo (không phải khăn nhỏ nước tong tong) phủ kín miệng chảo để cách ly không khí; không có ô-xy thì lửa sẽ tắt. Đậy rồi đừng vội mở ra ngay, hãy để chảo nguội tự nhiên, mở quá sớm có thể bùng cháy lại.

Phòng ngừa hằng ngày cũng quan trọng không kém: khi chiên rán không rời bếp, đừng để dầu quá nóng (dầu bắt đầu bốc khói là đã quá nóng); quanh bếp không chất giấy ăn, túi ni-lông, giẻ lau hay đồ dễ cháy; lưới lọc của máy hút mùi cần vệ sinh định kỳ, vì dầu mỡ bám lại cũng là nguồn lửa. Coi những việc này như thói quen nhỏ mỗi ngày sẽ nhẹ hơn nhiều so với chữa cháy về sau.

Quá tải điện và ổ cắm chùm

Cháy do điện thường âm ỉ ở góc tường, sau ổ cắm và tích tụ dần; tới lúc bốc khói thì phần lớn đã cháy được một lúc. Xử lý cháy điện có một nguyên tắc quan trọng giống hệt chảo dầu: ngắt điện trước, không dội nước.

Thấy thiết bị điện bốc khói hoặc cháy, việc đầu tiên là cắt nguồn — rút phích, hoặc ra tủ điện gạt cầu dao của mạch đó xuống. Dội nước khi còn điện thì nước dẫn điện, có nguy cơ giật và làm lửa lan rộng hơn. Sau khi ngắt điện, nếu lửa còn nhỏ có thể dùng bình bột ABC; khi lửa đã lớn thì theo nguyên tắc thoát hiểm mà rời đi và gọi 114.

Phần lớn công sức thật ra nằm ở thói quen dùng điện hằng ngày:

• Không cắm ổ chùm nối tiếp nhau. Một ổ cắm thêm một ổ, tổng dòng điện vượt quá tải sẽ nóng lên và bén lửa. Cần nhiều ổ thì dùng ổ cắm nhiều lỗ đạt chuẩn, đừng "ổ nối ổ".
• Không dùng nhiều thiết bị công suất lớn trên cùng một ổ. Bàn là, lò vi sóng, ấm siêu tốc, máy sưởi cắm chung một đường dễ gây quá tải; chia ra các ổ và mạch khác nhau.
• Để trống quanh thiết bị tỏa nhiệt. Quanh máy sưởi, chăn điện, máy sấy không chất quần áo, chăn màn, thùng giấy; giữ khoảng thoát nhiệt, trước khi ngủ và trước khi ra khỏi nhà phải tắt nguồn hẳn.
• Kiểm tra phích và ổ cắm. Phích nóng ran, đổi màu, có mùi khét, hoặc ổ cắm lỏng đều phải ngừng dùng và thay. Nhà cũ hay nhảy cầu dao thì gọi thợ điện kiểm tra, đừng chỉ gạt lại cầu dao nhiều lần.

Nguyên tắc thoát hiểm: cháy nhỏ thoát nhanh, khói dày đóng cửa

Đây là phần đáng thuộc nhất cả bài. Nguyên tắc gói gọn trong một câu: cháy nhỏ thoát nhanh, khói dày đóng cửa. Nghĩa là khi lửa còn nhỏ, còn ra ngoài an toàn được, thì đừng tiếc của, hãy thoát thật nhanh; còn khi lối đi đã bị khói dày bịt kín, không ra nổi, thì lùi vào phòng đóng cửa chặn khói và kêu cứu tại chỗ.

Mấu chốt để phán đoán nằm ở "khói". Thứ thật sự giết người trong hỏa hoạn phần lớn không phải lửa, mà là khói.

Phân biệt rõ từng tình huống nên làm gì:

• Thoát được (lửa nhỏ, lối đi chưa bị khói bịt): cúi thấp, men theo tường, di chuyển nhanh ra cửa thoát gần nhất. Trước khi mở cửa, nếu tay nắm không nóng thì mở ra mà thoát; sờ tay nắm hoặc cánh cửa thấy nóng nghĩa là bên ngoài đã thành biển lửa, đừng mở.
• Không thoát được (khói dày bịt lối đi): lùi vào phòng đóng cửa lại chặn khói, lấy quần áo, khăn chèn kín khe cửa, ra chỗ gần cửa sổ mở cửa sổ hoặc khua vật nổi bật ra ngoài cầu cứu, đồng thời gọi 114 báo rõ vị trí. Một cánh cửa đóng kín có thể mua cho bạn rất nhiều thời gian quý giá.
• Dù thế nào cũng không dùng thang máy. Cháy có thể gây mất điện hoặc kẹt thang, mắc kẹt trong giếng thang càng nguy hiểm. Luôn luôn đi cầu thang bộ.

Đừng quay lại lấy tài sản. Một lần quay vào vì giấy tờ hay đồ giá trị là một lần đánh cược với khói. Cả nhà nên hẹn trước một điểm tập trung bên ngoài, để khi ra tới nơi còn biết ai đã thoát, ai chưa, và không ai liều mạng chạy ngược vào tìm người đã đứng sẵn ngoài đường.

Bài tập riêng của nhà ống và nhà phố

Rất nhiều gia đình Việt Nam ở nhà ống và nhà phố trong khu dân cư san sát, đặc điểm là sâu và hẹp, thường chỉ có một lối ra duy nhất ở mặt tiền. Không ít nhà lại quây khung sắt kín mít ở ban công và cửa sổ — kiểu "chuồng cọp" — để chống trộm. Khi cháy, chính những thứ đó biến lối thoát thành cái bẫy.

• Luôn giữ một lối thoát thứ hai. Nếu cửa chính bị lửa hoặc khói chặn, bạn cần một đường khác: ban công, sân thượng, hay ô cửa thông sang nhà bên. Chừa sẵn một lối, đừng để cả căn nhà chỉ có đúng một đường ra.
• Khung sắt "chuồng cọp" phải có cửa mở được. Nếu đã lắp khung bảo vệ ở ban công, cửa sổ hay sân thượng, hãy chừa một ô cửa thoát hiểm có khóa, và để chìa khóa ở nơi cố định, ai trong nhà cũng biết và với tới được. Một bộ chìa treo ngay cạnh ô cửa đó còn quý hơn nhiều ổ khóa chắc chắn mà không tìm thấy chìa lúc nguy cấp.
• Không chất đồ trên lối thoát và cầu thang. Cầu thang trong nhà ống là mạch thoát duy nhất của cả nhà; xe máy, thùng hàng, đồ chất ở chân thang hay hành lang khi cháy vừa chắn đường vừa làm mồi lửa. Mặt tiền và lối ra cũng phải để trống, đừng để hàng hóa hay xe cộ bịt kín.
• Nhà ở kết hợp kinh doanh cần để ý hơn. Cửa hàng, kho hàng phía dưới chứa nhiều đồ dễ cháy; ngăn khu để hàng với khu ở, không ngủ vùi giữa hàng hóa, và giữ đường từ chỗ ngủ ra ngoài luôn thông.

Đạo lý phòng cháy thật ra chỉ có một bộ: lắp báo cháy cho đủ, chừa lối thoát cho thông, tập cho thạo cách xử lý. Đặt những việc này cạnh các chuẩn bị khác trong nhà sẽ đầy đủ hơn — phần mở rộng chúng tôi tổng hợp ở Câu hỏi thường gặp.

Bảng tóm tắt việc cần làm

Dưới đây là bản tóm tắt giúp bạn rà lại nhà mình đã làm tới đâu. Có thể kết hợp với trang Danh sách túi khẩn cấp để chuẩn bị trọn gói.