Phòng chống thiên tai tại nhà, đọc một lần là đủ: Cẩm nang đầy đủ cho gia đình

Vì sao "chuẩn bị sớm" thắng "nước đến chân mới nhảy"

Mỗi lần bão lớn sắp đổ bộ hay lũ lớn đổ về, kệ nước đóng chai, đèn pin và mì gói ở siêu thị, cửa hàng tạp hóa lập tức trống trơn. Cảnh ấy lặp lại hằng năm, và phía sau là cùng một thói quen: đa số người ta hoãn việc chuẩn bị tới khi tình hình thật sự căng — mà lúc căng thì kệ đã hết, đường đã nguy hiểm, và đầu óc đã rối.

Giá trị thật của việc chuẩn bị là dời mọi quyết định đó về lúc còn bình tĩnh. Bỏ ra một cuối tuần để lo xong nước, thực phẩm, túi khẩn cấp và neo cố định đồ đạc, đỡ hơn nhiều so với mò mẫm tìm đèn pin trong bóng tối khi cúp điện, hay lội qua mảnh kính vỡ bằng chân trần để lục tìm giấy tờ. Mục tiêu của chuẩn bị không phải đoán xem thiên tai có tới hay không, mà là bảo đảm khi nó tới, bạn vẫn còn lựa chọn và còn khoảng thở.

Cẩm nang này xếp theo thứ tự từ "thứ phải làm trước nhất" cho tới "rảnh thì làm thêm". Bạn không cần xong hết cùng lúc, nhưng nên theo đúng thứ tự — dựng cái nền cứu mạng trước, rồi mới bù dần các chi tiết.

Có một lợi ích người ta hay quên: gia đình chuẩn bị đủ cũng hồi phục nhanh hơn sau thiên tai. Khi hàng xóm còn xếp hàng lấy nước và chờ cứu trợ, người đã có nước, có ánh sáng và có kế hoạch sẵn có thể dành sức cho việc quan trọng hơn — giữ gia đình, bảo đảm an toàn, quyết định ở lại hay sơ tán — thay vì chen lấn trước cái kệ ai cũng thấy trống như nhau. Chuẩn bị không chỉ là vượt qua một đêm, mà còn giữ cho những ngày sau đó không cùng vỡ trận.

Bước một: lập bản đồ những gì có thể ập tới nhà bạn

Chuẩn bị không có nghĩa mua sắm đủ đồ cho mọi loại thiên tai, mà là hiểu trước "thứ gì dễ ập tới nhà mình nhất", rồi dồn sức vào đó. Cùng một ngân sách và thời gian, người ở vùng trũng ven sông cần ưu tiên lũ lụt, còn người ở miền núi cần đề phòng lũ quét và sạt lở — trọng tâm khác nhau hẳn.

Hãy bỏ ra mười phút, lập một lần bản đồ tình trạng nhà bạn theo bảng dưới đây.

Ngoài vị trí, hãy hiểu thêm chính ngôi nhà mình đang ở: bao nhiêu năm tuổi, kết cấu bê tông cốt thép hay tạm bợ, lối thoát gần nhất ở đâu, cầu dao điện tổng và van gas ở chỗ nào, máy bơm và bồn nước có phụ thuộc điện không. Những thứ thường ngày không nghĩ tới này lại quyết định bạn có hành động kịp khi mất điện tối om, hay khi cần ngắt điện và gas thật nhanh. Tìm hiểu và ghi lại lúc còn rảnh — hữu ích hơn nhiều so với việc tới lúc căng mới đi tìm.

Sau khi lập bản đồ, bạn đại khái biết mình rơi vào một hai tình huống nào. Nước, thực phẩm, túi khẩn cấp và neo cố định đồ đạc là cái nền chung mọi nhà đều cần; còn chuẩn bị riêng cho bão, lũ, sạt lở, động đất hay hỏa hoạn thì chỉ việc chọn theo kết quả vừa lập.

Nước và thực phẩm: cần dự trữ bao nhiêu

Trong tất cả khâu chuẩn bị, nước đứng đầu. Người ta nhịn ăn được vài ngày, nhưng thiếu nước thì không trụ lâu — và chính nước sạch là thứ cạn nhanh nhất, khó kiếm nhất sau thiên tai.

Mức tham chiếu là khoảng 3 lít mỗi người mỗi ngày (gồm nước uống và vệ sinh tối thiểu). Trong túi khẩn cấp, hãy chuẩn bị trước cho 72 giờ đầu; nếu kịch bản là trụ tại nhà khi cứu trợ chưa vào được, nước và thực phẩm nên nâng lên vài ngày. Chọn thực phẩm theo nguyên tắc "vốn vẫn hay ăn, để được lâu, không cần nấu": gạo, mì, đồ hộp, bánh quy, trái cây khô, ruốc và đồ ăn liền.

Chứa đựng và luân chuyển

Nước đóng chai chưa mở thì bảo quản theo hướng dẫn trên bao bì, để nơi mát và tránh nắng. Muốn trữ nhiều hơn, có thể hứng nước máy vào can sạch loại an toàn thực phẩm, nhưng nước kiểu này nên thay sau vài ngày, đừng để lâu. Mấu chốt nằm ở luân chuyển: mỗi lần kiểm tra túi khẩn cấp, hãy dùng hết nước gần hết hạn và thay nước mới, để kho luôn tươi.

Cũng đừng quên: sữa công thức cho trẻ, đồ ăn mềm hoặc ít muối cho người già, và thực phẩm khẩn cấp cho người có bệnh mạn tính không thể thay bằng đồ ăn thường, nên chuẩn bị riêng và kiểm tra hạn dùng cùng lúc. Trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai và người già dễ mất nước hơn, nên tăng phần nước cho họ. Còn chuyện đồ trong tủ lạnh để được bao lâu khi mất điện và nên ăn theo thứ tự nào, chúng tôi nói ở Mất điện.

Túi khẩn cấp: chiếc ba lô cầm là chạy

Dự trữ tại nhà dùng để "trụ tại chỗ", còn túi khẩn cấp dùng cho lúc "phải đi là cầm chạy" — hai thứ chuẩn bị tách bạch. Túi khẩn cấp ưu tiên nhẹ, chỉ chứa thứ bắt buộc mang theo khi sơ tán; đồ nặng để lại nhà.

Hãy hình dung một chiếc túi gồm ba lớp: lớp chống đỡ đêm đầu tiên (nước, đèn, thuốc), lớp trụ thêm vài ngày (thực phẩm, đồ giữ ấm), và lớp chứng minh bạn là ai (bản sao giấy tờ, tiền mặt). Để túi gần cửa hoặc trên lối thoát dễ với tới, và kiểm tra định kỳ, thay nước và thuốc gần hết hạn. Phần liệt kê từng món và cách xếp túi nằm ở Túi khẩn cấp, hoặc dùng thẳng danh sách tích chọn.

Neo cố định những thứ có thể đổ, rơi và cháy

Với phần lớn người ở trong nhà xây đúng chuẩn, nguồn chấn thương lớn nhất khi rung lắc mạnh thường không phải nhà sập, mà là đồ đạc trong nhà không neo bị đổ đè — tủ sách, ti vi, tủ lạnh. Vì vậy neo cố định đồ đạc là việc chuẩn bị đáng đồng tiền nhất: chỉ một cuối tuần và ít chi phí, nhưng chặn được kiểu chấn thương hay xảy ra nhất.

• Đồ cao và nặng như tủ sách, tủ quần áo, tủ lạnh, hãy neo vào kết cấu tường bằng ke chữ L hoặc dây đai cố định.
• Chuyển đồ nặng xuống thấp; kệ trên chỉ để đồ nhẹ. Gắn chốt cửa tủ để bát đĩa không văng ra khi rung lắc.
• Cố định ti vi bằng dây đai an toàn; đừng treo đèn trang trí hay khung nặng ngay phía trên giường và ghế sô-pha.
• Phía trên và cạnh đầu giường, cùng những chỗ hay ngồi, đừng đặt vật nặng dễ đổ hoặc rơi.

Động tác chuẩn khi động đất và danh sách đầy đủ về neo an toàn cho nhà nằm ở Động đất. Cũng trong cuối tuần đó, làm luôn phần phòng cháy: trang bị bình chữa cháy, nắm rõ nguồn lửa trong bếp, và dọn thoáng lối thoát — tất cả ở Hỏa hoạn.

Trụ qua những ngày mất điện mất nước

Hậu quả hay gặp nhất sau bão hay lũ không phải nhà hư hỏng, mà là mất điện mất nước, và có thể kéo dài nhiều ngày. Vượt qua những ngày như vậy dựa vào chuẩn bị từ trước, không phải vào may rủi lúc xảy ra.

Mất điện

Chiếu sáng thì dùng đèn pin và đèn đội đầu, hạn chế nến; sạc dự phòng tập thói quen luôn để đầy. Một quy tắc an toàn quan trọng bậc nhất: máy phát điện, than và bếp than không được dùng trong nhà hay ban công kín. Khí CO không màu không mùi, có thể lấy mạng trong im lặng ở không gian kín. Đặt máy phát ở ngoài trời, xa cửa ra vào và cửa sổ. Cửa tủ lạnh cố gắng đừng mở: ngăn mát giữ được khoảng 4 giờ, ngăn đông đầy khoảng 48 giờ, còn nửa đầy khoảng 24 giờ (FDA/USDA).

Mất nước

Mất điện thường kéo theo mất nước vì máy bơm ngừng chạy. Khi có cảnh báo thời tiết xấu, hãy hứng sẵn nước không dùng để uống vào bồn tắm và xô để dội nhà vệ sinh và vệ sinh; nước uống thì dựa vào kho đã nói ở trên. Cách xử lý đầy đủ khi mất điện mất nước nằm ở Mất điện.

Liên lạc và nguồn điện cho thiết bị y tế

Khi mạng và trạm phát sóng sập, đài radio chạy pin hoặc quay tay thường là kênh duy nhất để nhận thông tin sơ tán và cứu trợ chính thức, nên rất đáng chuẩn bị. Khi mạng nghẽn, tin nhắn thường dễ gửi hơn gọi điện, vậy nên thống nhất với gia đình nhắn tin trước sau thiên tai. Lưu ý riêng: nếu nhà có người phụ thuộc thiết bị y tế chạy điện, hãy tính trước nguồn điện dự phòng và đường tới cơ sở y tế — nhu cầu này không thể đợi tới khi điện thật sự cúp.

Bảng hành động ngay khi thiên tai xảy ra

Chuẩn bị tốt đến đâu, lúc thật sự xảy ra đầu óc vẫn có thể trống rỗng. Vì thế biến "hành động đầu tiên" thành phản xạ là rất quan trọng. Bảng dưới đây là việc phải làm ngay và việc tuyệt đối không được làm vào lúc thiên tai xảy ra; nên thuộc lòng.

Kế hoạch gia đình: người quan trọng hơn của

Trang bị đầy đủ đến mấy, nếu cả nhà không thống nhất "khi thiên tai, gặp nhau ở đâu và liên lạc thế nào", thì vẫn loạn. Cốt lõi của một kế hoạch gia đình tốt lại là vài điều rất đơn giản:

• Hai điểm hẹn: một ở ngay ngoài nhà (cho tình huống hỏa hoạn), một ở ngoài khu phố (khi không về được nhà).
• Một người liên hệ ở xa: khi có thiên tai, gọi tới số ngoài tỉnh đôi khi thông hơn gọi trong vùng. Cả nhà nhớ một số của người thân ở xa làm "đầu mối liên lạc" để báo an toàn. Tin nhắn thường dễ gửi hơn gọi điện.
• Phân rõ ai lo cho ai: ai đón con, ai đỡ người già hoặc người đi lại khó, ai lo thú cưng cùng dây dắt.

Vài việc cụ thể đáng sắp xếp ngay từ bây giờ: dạy con thuộc một số điện thoại (tốt nhất là số người liên hệ ở xa nói trên) và xác nhận danh sách người đón ở trường; chuẩn bị thuốc mạn tính cho người già ít nhất vài ngày kèm bản sao đơn, và tính trước cách dìu hay lối đi cho người dùng xe lăn; với thú cưng, chuẩn bị lồng, dây dắt và bản sao sổ tiêm, nhớ rằng không phải nơi tránh trú nào cũng nhận thú cưng — tìm trước điểm cho phép.

Thất bại phổ biến nhất là kế hoạch chỉ nằm trong đầu người lớn, còn trẻ không biết điểm hẹn ở đâu. Vậy nên kế hoạch phải được nói ra, tốt nhất viết lại, và tập cùng cả nhà ít nhất mỗi năm một lần. Danh sách đồ dùng cho từng người có thể bắt đầu từ Túi khẩn cấp và danh sách tích chọn.

Giấy tờ quan trọng và bằng chứng

Sau thiên tai, để làm thủ tục bồi thường, chứng minh nhân thân, hay xin hỗ trợ, mọi việc đều dựa vào giấy tờ. Trong khi đó lũ làm nhão giấy và lửa thiêu rụi tất cả. Việc chuẩn bị thật ra không khó, chỉ cần hai lớp bảo vệ: một túi chống thấm đựng bản sao những giấy quan trọng (CCCD, sổ hộ khẩu, giấy khai sinh, thẻ BHYT hoặc bảo hiểm, trang số tài khoản, sổ đỏ hoặc hợp đồng thuê), thêm một bản sao lưu trên đám mây (chụp ảnh giấy tờ lưu vào kho trực tuyến có mật khẩu, và cho một người thân tin cậy biết cách truy cập).

Nhân tiện hãy rà lại các loại bảo hiểm bạn có, nếu có. Với thiệt hại do lũ hoặc hỏa hoạn, nhớ chụp ảnh làm bằng chứng trước khi dọn dẹp, vì bồi thường và hỗ trợ đều dựa vào bằng chứng. Danh sách giấy tờ cần cho vào túi nằm ở phần giấy tờ trong Túi khẩn cấp.

Trọng tâm khác nhau cho từng kiểu nhà

Trên cùng một cái nền, mỗi kiểu nhà có phần cần gia cố riêng. Hãy đối chiếu với tình huống bạn đã lập ở phần hai, rồi đào sâu phần hợp với nhóm mình.

Ven biển và vùng đất thấp

Bão và nước dâng là mối đe dọa hàng đầu. Nắm rõ lối và điểm sơ tán lên chỗ cao gần nhất, theo dõi cảnh báo bão sát sao, và chằng chống nhà cửa từ sớm khi có dự báo bão. Đầy đủ ở Bão và Lũ lụt.

Ven sông và đồng bằng sông Cửu Long

Lũ là mối đe dọa đầu tiên. Kê cao đồ điện tử có giá trị, ngắt điện trước khi nước vào, và khi không rõ mực nước thì đừng lội qua. Di dời xe sớm khi có cảnh báo. Xem Lũ lụt.

Miền núi, vùng dốc

Lũ quét và sạt lở là trọng tâm. Để ý các dấu hiệu sớm (nước suối đổi màu đục, đất nứt, tiếng động lạ trên sườn dốc), tránh dựng chỗ ngủ sát chân ta-luy, và theo cảnh báo là rời đi ngay, đừng tiếc đồ. Xem Lũ lụt.

Khu đô thị, nhà ống san sát

Lối thoát khỏi đám cháy là chìa khóa. Nắm rõ lối thoát duy nhất, đừng chất đồ ở hẻm và lối đi, trang bị bình chữa cháy, và giữ cửa luôn qua lại được. Xem Hỏa hoạn.

Ít tiền hoặc ít thời gian: làm ba việc này trước

Đọc tới đây, danh sách có thể khiến bạn thấy ngộp. Thật ra, nếu bạn chỉ làm được ba việc trước tiên, hãy chọn ba việc sau — chừng đó đã chặn được phần lớn nguy cơ tới tính mạng. Chi phí không lớn, nhưng ngăn được kiểu chấn thương hay gặp nhất và tình cảnh khó khăn nhất.

1. Neo cái tủ to và nặng nhất nhà bạn vào tường. Một dây đai cố định rẻ tiền, nhưng chặn được nguồn chấn thương hay gặp nhất khi rung lắc. Ưu tiên cái nằm cạnh đầu giường và chỗ hay ngồi.
2. Trữ nước cho vài ngày, kèm một chiếc đèn pin đáng tin. Nước là thứ cạn nhanh và khó kiếm nhất sau thiên tai; một chiếc đèn đội đầu giúp bạn khỏi phải mò trong tối khi cúp điện. Hai thứ này gỡ phần khó nhất của lúc mất điện mất nước.
3. Thống nhất một điểm hẹn và một người liên hệ ở xa với cả nhà. Không tốn một đồng, nhưng khi liên lạc đứt và ai cũng đang ở ngoài, cả nhà biết phải tụ về đâu và báo an toàn cho ai.

Xong ba việc này, bạn đã đi trước phần lớn những người nước đến chân mới nhảy. Còn sức thì bù dần túi khẩn cấp, giấy tờ và chuẩn bị riêng theo thứ tự đã nói. Hoàn hảo không phải mục tiêu; bắt đầu hành động mới là mục tiêu.

Lộ trình bạn có thể làm ngay

Trải toàn bộ những điều trên ra cùng lúc đúng là thấy nhiều, nên chúng tôi chia thành bốn ô: "hôm nay, tuần này, tháng này, và định kỳ". Cứ thế làm theo, áp lực sẽ nhẹ đi nhiều.

Nếu cần một danh sách chi tiết hơn để tích chọn, hãy dùng Danh sách túi khẩn cấp tích chọn — có thể in ra rồi dán gần cửa hoặc trên tủ lạnh.

Cuối cùng, vài hiểu lầm nên bỏ đi

Vừa làm cho đúng, cũng dọn luôn những quan niệm sai, vì dùng cách sai vào lúc nguy cấp cũng nguy hiểm chẳng kém. Vài quan niệm phổ biến nhưng đã bị bác bỏ: khi động đất đừng nấp ở khung cửa và đừng tin "tam giác sự sống" — đúng là Cúi xuống, Trú ẩn, Bám chắc. Dán băng keo chữ X lên cửa kính trước bão gần như không có tác dụng chống vỡ; nên đóng chặt và che chắn, tránh xa ô cửa khi gió mạnh. Đốt than trong nhà lúc mất điện gây ngộ độc khí CO. Dầu chiên bốc cháy thì tuyệt đối không dội nước; hãy đậy nắp nồi và tắt bếp. Bối cảnh và cách làm đúng cho từng chủ đề nằm ở các bài liên kết phía trên, còn tóm tắt nhanh ở Câu hỏi thường gặp.