Mười mấy giây mặt đất rung lên, và những ngày bình thường trước đó

Việt Nam có động đất không, ở đâu

Câu trả lời ngắn gọn: có, nhưng không đều khắp nơi. So với một số nước trong khu vực, rủi ro động đất ở Việt Nam ở mức vừa phải, và tập trung ở một vài vùng nhất định chứ không rải đều.

Khu vực có rủi ro rõ nhất là vùng núi Tây Bắc — Điện Biên, Lai Châu, Sơn La — nơi có các đới đứt gãy hoạt động. Trận động đất Điện Biên năm 1935 và trận năm 1983 từng gây rung chấn mạnh ở vùng này. Một dạng khác đáng chú ý gần đây là động đất kích thích liên quan đến hồ chứa thủy điện: khu vực Kon Plông (tỉnh Kon Tum) đã ghi nhận hàng loạt trận nhỏ, đa số yếu nhưng người dân cảm nhận được.

Ở các đô thị lớn như Hà Nội hay TP.HCM, đôi khi người ta vẫn thấy rung nhẹ do dư chấn từ những trận động đất mạnh ở nước láng giềng truyền tới, nhất là ở các tòa nhà cao tầng. Điều này thường vô hại, nhưng là lời nhắc rằng việc cố định đồ đạc không bao giờ thừa.

Lúc rung lắc: Cúi xuống, Che chắn, Bám chắc

Động tác chuẩn được giới khoa học động đất toàn cầu và các cơ quan phòng chống thiên tai khuyến nghị nhất quán chỉ gồm ba bước: Cúi xuống (Drop), Che chắn (Cover), Bám chắc (Hold On).

• Cúi xuống. Hạ thấp người ngay, quỳ hoặc nằm xuống để trọng tâm thấp, tránh bị quật ngã hay hất văng.
• Che chắn. Chui xuống gầm một chiếc bàn chắc chắn, một tay che gáy và đầu. Không có bàn gần đó thì di chuyển tới góc tường trong, tránh xa tủ, kính và đèn treo, rồi cúi thấp che đầu.
• Bám chắc. Nắm chân bàn, di chuyển theo nếu bàn xê dịch, để vật che luôn ở trên đầu cho tới khi hết rung.

Logic của ba động tác này đơn giản: lúc đang rung, bản thân việc di chuyển đã nguy hiểm. Cúi xuống tránh bị ngã, che chắn đỡ những cú va đầu và vật rơi chí mạng nhất, bám chắc giữ bạn không bị bứt khỏi vị trí an toàn. Nó không đòi bạn phán đoán, không đòi bạn chạy, ba động tác xong trong vài giây.

Ở mỗi vị trí, làm gì đầu tiên

Trên giường

Cứ nằm yên trên giường, lấy gối che gáy và đầu, đừng mò mẫm xuống giường trong tối — dưới sàn có thể đã đầy mảnh kính vỡ. Đây cũng là lý do đầu giường và cạnh giường không nên kê đồ nặng hay gương lớn.

Trong bếp

Tránh xa bếp lửa và đồ điện dễ đổ, tắt bếp nhanh rồi tìm chỗ che chắn. Nồi canh nóng, dầu sôi và dao là những nguồn gây thương tích chính của động đất trong bếp.

Trên tầng cao

Tòa nhà cao tầng thường rung mạnh hơn và lâu hơn tầng thấp, càng phải che chắn tại chỗ, bám vật cố định, đợi hết hẳn rung mới theo cầu thang bộ rời đi. Tuyệt đối không dùng thang máy: sau động đất thang máy có thể kẹt hoặc hỏng, nhốt người bên trong.

Khi đang lái xe

Giảm tốc từ từ, tấp vào nơi trống trải, tránh cầu, đường trên cao, hầm, cột điện và biển hiệu. Dừng xe rồi ngồi yên trong xe, thắt dây an toàn, cho tới khi hết rung.

Ngoài trời

Tránh xa tường ngoài nhà, biển hiệu, dây điện, hàng rào; di chuyển ra chỗ thoáng, cúi thấp che đầu. Gạch ốp tường ngoài và kính rơi xuống là mối đe dọa chính ở ngoài trời.

Cố định đồ đạc trong nhà

Đây là phần đáng bỏ một buổi cuối tuần ra làm nhất. Đi một vòng quanh nhà và tự hỏi: "Nếu bây giờ rung lắc dữ dội, món này có đổ xuống, có đè vào chỗ ngủ hoặc chỗ hay ngồi không?" Nếu có, hãy xử lý nó.

Bắt tủ cao vào tường

Tủ sách, tủ quần áo, kệ tivi, tủ lạnh — những món vừa cao vừa nặng — nên dùng ke sắt chữ L hoặc dây chống lật bắt vào kết cấu tường. Đây là biện pháp chống đổ đáng đồng tiền nhất: chi phí thấp mà chặn được dạng tai nạn phổ biến và nguy hiểm nhất.

Đồ nặng để xuống thấp

Kệ trên cao chỉ để đồ nhẹ; đồ nặng và đồ thủy tinh chuyển xuống tủ dưới ngang hông trở xuống. Lắp chốt chống bật cho cánh tủ bếp, để khi rung cửa không bung và chén bát không văng ra.

Cố định đồ điện và vật treo

• Buộc hoặc bắt tivi vào kệ; đặt lò vi sóng lên miếng chống trượt.
• Đặt phích nước, cây nước nóng lạnh ở chỗ thấp và vững để tránh nguy cơ bỏng.
• Thay móc treo đèn, tranh, đồng hồ bằng loại chắc; đừng treo ngay phía trên đầu giường hay ghế sofa.
• Dán phim chống vỡ cho gương lớn, tủ kính, hoặc dời chúng khỏi khu vực ngủ.

Chừa lối thoát

Hành lang và cửa ra vào không chất đồ lỉnh kỉnh, để khi hết rung còn ra được tới cửa. Đặt túi khẩn cấp ở gần cửa, để giày cạnh giường (tránh chân trần giẫm kính vỡ). Cả nhà cũng nên thống nhất trước điểm hẹn và cách liên lạc.

Sau khi rung lắc dừng, theo thứ tự nào

Hết rung không có nghĩa là xong; dư chấn có thể đến tiếp. Xử lý theo thứ tự này:

• Kiểm tra bản thân và người nhà. Có ai bị thương không, ưu tiên cầm máu và xử lý vết đè.
• Để ý vật rơi và dư chấn. Khi di chuyển, coi chừng vật lủng lẳng trên đầu và mảnh kính dưới chân, hãy mang giày vào.
• Kiểm tra gas và điện. Nếu ngửi thấy mùi gas, khóa van bình gas, mở cửa sổ thông thoáng, và không bật tắt bất kỳ thiết bị điện nào, không châm lửa — tia lửa có thể làm gas rò bốc cháy.
• Nghe thông tin chính thức. Dùng radio hoặc điện thoại để cập nhật về dư chấn và thông báo sơ tán, đừng vội tin tin nhắn lan truyền.
• Chuẩn bị khả năng phải rời đi. Nếu nhà có dấu hiệu hư hại kết cấu (nứt rõ, nghiêng, cửa biến dạng), mang túi khẩn cấp theo cầu thang bộ rời đi, ra chỗ thoáng an toàn để chờ.

Vài dòng về sóng thần ven biển

Phần lớn động đất ở Việt Nam là trên đất liền nên nguy cơ sóng thần thấp, nhưng với bờ biển dài, một trận động đất mạnh dưới biển ở khu vực gần đó vẫn có thể tạo sóng. Quy tắc rất đơn giản và đáng nhớ cho người sống hoặc đi du lịch ven biển.

Nếu bạn đang ở gần biển và cảm thấy rung lắc mạnh hoặc kéo dài, đừng chờ còi báo động hay thông báo: hãy chủ động di chuyển lên chỗ cao, vào sâu trong đất liền, càng xa mép nước càng tốt. Bản thân trận động đất chính là cảnh báo tự nhiên.

Một dấu hiệu cần biết: nếu nước biển đột ngột rút ra xa bất thường, để lộ đáy biển hay bãi cát rộng chưa từng thấy, đó là dấu hiệu sóng thần sắp ập vào. Đừng đứng xem hay đi nhặt cá; lập tức rời xa bờ và lên cao. Sau đợt sóng đầu vẫn có thể còn các đợt tiếp theo, đừng quay lại sớm.

Núp khung cửa và tam giác sự sống vì sao sai

Có hai cách nói về động đất lan truyền rất rộng nhưng đã bị bác bỏ. Nói rõ ở đây để lúc nguy cấp bạn không dùng nhầm.

Núp khung cửa

"Động đất thì đứng dưới khung cửa" xuất phát từ thời nhà tường gạch mộc hay nhà gỗ cũ, khi đó khung cửa là phần khá chắc của căn nhà. Nhưng trong nhà bê-tông cốt thép hiện đại, khung cửa không an toàn hơn gầm bàn chắc, mà đứng cạnh cửa còn khiến bạn hứng cánh cửa đập qua lại, vật rơi gần đó và cảnh chen lấn. Cách chuẩn vẫn là Cúi xuống, Che chắn, Bám chắc.

Tam giác sự sống

"Núp cạnh đồ đạc lớn để chui vào khoảng tam giác là an toàn nhất" (thường gọi là tam giác sự sống) lan truyền dày đặc trên mạng, nhưng đã bị Hội Chữ thập đỏ Mỹ và giới chuyên gia kỹ thuật động đất công khai bác bỏ. Vấn đề là: trong động đất, đồ đạc sẽ xê dịch, sẽ lật, bạn không thể đoán khoảng tam giác ấy xuất hiện ở phía nào; làm theo nó còn khiến bạn rời chỗ che chắn và phơi mình dưới vật rơi.

Chỉ cần nhớ một câu: đồng thuận của các cơ quan uy tín luôn là Cúi xuống, Che chắn, Bám chắc.