Ev Yangını Güvenliği: Takılması Gerekeni Tak, Bilinmesi Gerekeni Öğren

Duman dedektörü: nereye, kaç tane

Birçok ev yangını can aldığında suçlu, alevin şiddeti değildir. Yangın gece yarısı için için yanarken insan uykudadır; dumandan habersizce bayılır, hiç uyanamaz. Duman dedektörü tam da bunun önüne geçmek, daha o aşamada insanı ayağa kaldırmak için vardır. Ucuzdur, kurulumu kolaydır, ama bu yazıdaki en yüksek değeri sunan tek tedbirdir.

Takmak bir kez yapıp unutulacak iş değildir. Dedektör pille çalışır; pili yılda bir kontrol et, bittiğinde değiştir ve ara ara test düğmesine basıp hâlâ öttüğünü doğrula. Belirli aralıklarla gelen kısa "bip" sesi çoğu zaman pilin bitmek üzere olduğunu söyler. Cihazın kendisi de sonsuza kadar güvenilir değildir; yaklaşık on yılda bir tüm üniteyi yenile, çünkü algılayıcı zamanla zayıflar ve süresi geçince hâlâ ötüyor olsa bile ona tam güvenme. Evde yaşlı ya da işitmesi zayıf biri varsa ışıklı veya titreşimli uyarı veren modeller işe yarar.

Yangın söndürücü nasıl seçilir, nereye konur

Yangına müdahale için en değerli an ilk bir iki dakikadır. Ateş büyüdükten sonra söndürücü işe yaramaz; o noktada yapılacak tek şey çıkmaktır. Evde bir söndürücü bulundurmanın amacı, yangın hâlâ küçük ve yayılmamışken inisiyatifi ele almaktır.

Ev için ilk tercih ABC tipi kuru kimyevi tozlu söndürücüdür. ABD harfleri üç yaygın yangın sınıfını karşıladığını gösterir: A sınıfı (ahşap, kâğıt, kumaş gibi katı yanıcılar), B sınıfı (sıvı yağ, akaryakıt gibi yanıcı sıvılar) ve C sınıfı (elektrik akımı bulunan cihazlar). Tek bir cihazla mutfaktaki tutuşmaya, çöp kovası alevine ya da kıvılcımlanan bir prize karşı koyabilirsin. Ev için boyut çok büyük olmak zorunda değil; tek elle kaldırılıp rahat kullanılabilen bir söndürücü daha işe yarar.

Hangi cihazı aldığından çok, onu nereye koyduğun önemlidir. İlke şu: söndürücüyü ateşin yanına değil, çıkış yolunun üzerine koy. Mutfak en sık tutuşan yerdir, ama söndürücü mutfaktan kapıya giden hattın üstünde, elinin uzanacağı yerde durmalı. Böylece ocağın çevresi tutuştuğunda cihaza çıkışa doğru çekilirken ulaşırsın, ateşe doğru elini uzatmak zorunda kalmazsın.

Kullanım sırası dört adımdır: pimi çek, hortumu alevin değil yanan maddenin dibine doğrult, kolu sık ve tabanı tarayarak ilerle. Hedeflediğin, yukarı yükselen alev dili değil, asıl yanan nesnedir.

Mutfakta yağ yangını: ocağı kapat, üstünü ört, su dökme

Mutfak, evde en sık yangın çıkan yerdir; yağ yangını da bunlar içinde en kolay yanlış müdahale edilenidir. Tek bir cümleyi aklında tut: yağ yanarken su senin düşmanındır.

Doğru hareket aslında basittir: önce ocağı kapat (gaz veya elektrik ocağını söndür), sonra tencerenin üstünü kapat ya da iyice sıkılmış nemli bir bezle (damlayan ıslak bezle değil) tencerenin ağzını ört, böylece havayı kes. Oksijensiz kalan alev kendiliğinden boğulur. Üstünü örttükten sonra hemen açma; tencerenin doğal yoldan soğumasını bekle. Erken açarsan sıcak yağ yeniden tutuşabilir.

Önleme tarafı da en az müdahale kadar önemli. Kızartma yaparken ocağın başından ayrılma; yağı aşırı kızdırma (yağ tütmeye başladıysa fazla ısınmış demektir). Ocağın çevresinde kâğıt havlu, naylon poşet, bez gibi yanıcı şeyler birikmesin. Aspiratörün yağ filtresini düzenli temizle; biriken yağ da bir tutuşma kaynağıdır. Bunları her günkü küçük alışkanlıklar hâline getirmek, sonradan yangın söndürmekten çok daha kolaydır.

Doğalgaz ve tüp güvenliği

Türkiye'de pek çok evde mutfak ve ısınma doğalgazla ya da tüpgazla çalışır. Bu yüzden gaz güvenliği, ev yangını güvenliğinin ayrılmaz bir parçasıdır. İşin büyük kısmı yine sakin günlerde yapılan kontrollerdir.

• Hortum ve vanaları kontrol et. Tüp ve ocak arasındaki hortumun çatlamadığını, kelepçelerin sıkı olduğunu ve son kullanma tarihinin geçmediğini ara sıra denetle. Eskimiş, sertleşmiş ya da çatlamış hortumu hemen değiştir.
• Kullanmadığında vanayı kapat. Tüpün ya da doğalgaz sayacının vanasını, özellikle uzun süre evden ayrılırken kapatmak iyi bir alışkanlıktır.
• Havalandırmaya izin ver. Gazlı cihazların bulunduğu mekânlar yeterince havalanmalı; kapalı, havasız ortamda yanan gaz hem boğucu hem tehlikelidir.
• Sızıntıyı sabunlu suyla ara. Gaz kokusundan şüphelenirsen bağlantı noktalarına sabun köpüğü sürebilirsin; baloncuk oluşan yer sızıntı yapıyordur. Çakmak ya da kibritle asla deneme.

Elektrik ve aşırı yüklenme riski

Elektrik kaynaklı yangınlar çoğu zaman duvar köşesinde, prizin arkasında sessizce birikir; duman çıktığında çoktan bir süredir yanıyordur. Elektrik yangınında yağ yangınıyla aynı derecede kritik bir kural geçerlidir: önce akımı kes, su dökme.

Bir cihazın dumandığını ya da kıvılcımlandığını görürsen ilk adım enerjiyi kesmektir — fişi çek ya da sigorta kutusundan ilgili devreyi kapat. Akım varken üstüne su dökmek çarpılma riski taşır ve yangını büyütebilir. Akımı kestikten sonra ateş hâlâ küçükse ABC tozlu söndürücüyle müdahale edebilirsin; büyürse kaçış ilkelerine göre çık ve itfaiyeyi ara.

Asıl emek yine günlük alışkanlıklara harcanır:

• Çoklu prizleri uç uca ekleme. Bir uzatma kablosunu diğerine takmak, toplam akım yükü aşıldığında ısınıp tutuşmaya yol açar. Daha çok priz gerekiyorsa tek ve sağlam bir çoklu priz kullan; "uzatmaya uzatma" yapma.
• Sarmalı kabloyu tamamen açarak kullan. Makarada sarılı dururken akım geçen kablo ısıyı yığar, yalıtımı eritebilir. Açmadan yüksek güçlü cihaz bağlamak sık göz ardı edilen bir yangın kaynağıdır.
• Isıtıcıların çevresini boş tut. Elektrikli ısıtıcı, battaniye ya da kurutma makinesi yakınında giysi, yorgan, karton biriktirme; ısı dağılsın. Yatmadan ve çıkmadan önce enerjilerini kapat.
• Fiş ve prizleri düzenli denetle. Isınan ya da rengi değişen fiş, yanık kokusu, gevşeyen priz kullanımdan kaldırılmalı ve değiştirilmelidir. Eski binalarda sık atan sigortayı sürekli kaldırmak yerine bir elektrik ustasına kontrol ettir.

Elektrik yükü ve kesinti sonrası ani gelen akımın etkisi de yangınla ilişkilidir; bu konuyu Elektrik Kesintisi yazısında daha ayrıntılı ele aldık. Aynı anda depremde mobilya sabitlemeyi de düşünüyorsan, ağır eşya ve cihaz yerleşimini birlikte planlamak için Sık Sorulan Sorular sayfasına da bakabilirsin.

Kaçış ilkeleri: küçük yangında çık, dumanda kapat

Bu bölüm yazının ezberlenmesi en gereken kısmı. İlke iki cümlede özetlenir: küçük yangında hemen çık, yoğun dumanda kapıyı kapat. Yani ateş hâlâ küçük ve güvenle çıkabiliyorken eşyaya takılma, hemen dışarı yönel; koridor yoğun dumanla kapanmış, çıkamıyorsan odaya geri çekilip kapıyı kapatarak dumanı engelle ve olduğun yerden yardım iste.

Asıl belirleyici olan dumandır. Yangında ölümlerin çoğu yanıktan değil, yoğun dumandan olur.

Farklı durumlarda nasıl davranacağını ayır:

• Çıkabiliyorsan (küçük yangın, koridor dumanla kapanmamış): alçal, duvar boyunca, en yakın güvenli çıkışa doğru hızla ilerle. Çıkmadan önce kapı kolu sıcak değilse kapıyı açıp çık; kola ya da kapıya dokununca sıcaksa dışarısının alev içinde olduğu anlaşılır, açma.
• Çıkamıyorsan (yoğun duman yolu kapatmış): odaya geri çekil, kapıyı kapat, giysi ve havluyla kapı boşluklarını tıka, pencere kenarına geç ve pencereyi açıp dikkat çekici bir nesneyle dışarıya işaret vererek yardım iste, bulunduğun yeri bildirerek itfaiyeyi ara. Kapatılan bir kapı çok değerli zaman kazandırır.
• Eşya için geri dönme. Hiçbir belge, telefon ya da değerli eşya, dolan bir koridora geri girmeye değmez. Çıktıysan dışarıda kal.
• Asla asansör kullanma. Yangın elektriği kesebilir ya da asansörü arızalandırabilir; asansör boşluğunda mahsur kalmak çok daha tehlikelidir. Her durumda merdiveni kullan.

Kaçış, yalnızca o anki tepkiye bırakılacak bir şey değildir. Ailece önceden bir buluşma noktası belirleyin, "asansör kullanmama" konusunda anlaşın ve her bireyin en az iki kaçış yolunu bilmesini sağlayın. Önceden konuşulup zihinde tazelenmiş bir plan, gerçek anda paniği azaltır.

Orman yangını yakınındaysan

Türkiye'nin yazları, özellikle Akdeniz ve Ege kıyılarında, orman yangınlarıyla geçer. Eviniz ormana, makiliğe ya da kuru otlarla kaplı bir yamaca yakınsa, ev içi yangının yanında bu riski de hesaba katmak gerekir. İlke yine erken davranmaktır.

• Resmi uyarıları takip et. Yaz aylarında AFAD ve valilik duyurularını, yerel haberleri izle. Tahliye çağrısı geldiğinde tartışmadan, erkenden yola çık; "biraz daha bekleyeyim" demek yolların kapanmasına ve dumanın yolu görünmez kılmasına yol açabilir.
• Tahliye yollarını önceden bil. Bulunduğun bölgeden çıkışın hangi yollardan olduğunu, en az iki güzergâhı önceden öğren. Yangın anında tek yol kapanırsa diğerini bilmek hayati olur.
• Evin çevresindeki yanıcı malzemeyi temizle. Evin yakınındaki kuru otları, ölü dalları, çalıları, biriken yaprakları ve odun yığınlarını yapıdan uzak tut. Bina çevresinde yanıcı maddesi olmayan bir tampon alan, sıçrayan kıvılcımların eve ulaşmasını zorlaştırır.
• Anız ya da bahçe atığını yakma. Sıcak ve rüzgârlı günlerde küçük bir ateş bile hızla kontrolden çıkar. Kuru mevsimde açık alanda ateş yakmaktan kaçın.

Kısa özet tablosu

Farklı yangın türlerinde ilk hamlenin ne olması gerektiğini ve nelerden kaçınılacağını bir arada görmek için aşağıdaki özete bakabilirsin.