Ngửi thấy mùi gas: đừng chạm vào bất kỳ thiết bị điện nào

Gas bình và gas đường ống: khác biệt rất quan trọng

Gas dùng trong nhà ở Việt Nam đại khái có hai loại. Phổ biến nhất là gas bình, khí hóa lỏng LPG chở tới bằng bình thép, thành phần chính là propan và butan. Một số khu vực còn có gas đường ống, tức khí đốt dẫn qua đường ống, thành phần chính là metan. Công dụng giống nhau, nhưng tính chất vật lý khác nhau nhiều, và chính khác biệt đó quyết định khi rò thì gas chạy về đâu, đầu báo phải lắp ở độ cao nào.

Mấu chốt gói gọn trong một câu: gas bình LPG nặng hơn không khí, gas đường ống nhẹ hơn không khí. Gas bình rò ra sẽ chìm xuống, tụ ở mặt sàn và những chỗ thấp; gas đường ống rò ra sẽ bay lên, tụ gần trần nhà. Điều này nghĩa là đầu báo không lắp bừa được — lắp sai độ cao thì coi như không có. Đầu báo cho gas bình phải lắp thấp, đầu báo cho gas đường ống phải lắp cao, có vậy mới đón đúng chỗ gas thật sự tích lại.

Có một điểm cả hai loại đều giống: gas nguyên bản vốn không màu không mùi, bạn chẳng ngửi thấy gì. Để người ta nhận ra khi nồng độ chưa nguy hiểm, người ta pha thêm chất tạo mùi (mercaptan) vào gas, và cái mùi hắc khó chịu chính là từ đó mà ra. Vậy nên "ngửi thấy mùi" tự nó đã là một tín hiệu báo động, không phải chuyện nhỏ, và đừng nghĩ "mở cửa cho bay đi là xong" rồi tiếp tục làm việc khác.

Khác biệt giữa hai loại gas, đặt cạnh nhau đối chiếu là rõ nhất. Trước tiên hãy xác định nhà mình dùng loại nào, để phần độ cao đầu báo và cách đặt bình phía sau khỏi làm ngược.

Bốn bước khi ngửi thấy mùi gas

Đây là phần quan trọng nhất cả bài. Nếu ở nhà ngửi thấy mùi gas rõ rệt, thứ tự động tác quan trọng hơn tốc độ; hoảng lên làm loạn lại càng nguy hiểm. Hãy nhớ bốn bước dưới đây và đừng đảo thứ tự.

• Bước một: không chạm vào bất kỳ thiết bị điện nào. Không bật đèn, cũng đừng tắt đèn; không mở quạt hút hay quạt hút mùi để cho bay mùi; không rút phích cắm, không bấm chuông cửa; càng không được châm lửa hay hút thuốc. Những động tác này đều có thể sinh ra tia lửa, mà gas đã tụ tới một nồng độ nhất định thì chỉ một tia lửa là nổ. Bước này giữ mạng cho bạn, thà đừng đụng vào thiết bị điện nào cả.
• Bước hai: khóa gas ngay. Khóa van ở bếp trước, sau đó khóa van điều áp; nếu dùng gas bình thì khóa hoặc tháo van điều áp ngay tại bình. Chặn nguồn trước thì chỗ rò mới không tiếp tục đậm thêm.
• Bước ba: nhẹ nhàng mở cửa và cửa sổ. Để gas tự thoát ra ngoài. Thao tác nhẹ tay, tránh tạo tia lửa hay va chạm. Nhớ rằng gas đường ống bay lên còn gas bình LPG chìm xuống chỗ thấp, nên khi thông gió hãy lo cả trên lẫn dưới.
• Bước bốn: người ra ngoài trước, ra tới ngoài mới gọi điện. Nhanh chóng đưa cả nhà ra ngoài, tới chỗ an toàn ngoài trời rồi mới dùng điện thoại gọi 114 và đường dây khắc phục sự cố của đơn vị cung cấp gas; điện thoại cũng phải ra ngoài mới dùng. Bấm máy, nghe gọi ngay trong nhà cũng có nguy cơ tia lửa như vậy.

Nhớ gọn thành một câu: không chạm thiết bị điện, khóa gas, mở cửa, ra ngoài rồi báo. Làm xong bốn bước thì chờ người có chuyên môn tới xử lý, đừng tự quay vào nhà tìm chỗ rò hay nghĩ cách quạt cho gas tan.

Phòng ngừa rò rỉ thường ngày

Rò rỉ phần lớn không tự dưng xảy ra; nguồn gốc thường là dây dẫn cũ, khớp nối lỏng, hay bình gas đặt sai chỗ. Thường ngày làm tốt vài việc là ép được rủi ro xuống rất thấp.

• Dùng dây dẫn và van điều áp đạt chuẩn, thay dây cũ. Dây cao su nối tới bếp theo thời gian sẽ lão hóa, cứng lại, nứt, là điểm rò thường gặp. Hãy dùng dây dẫn và van điều áp đạt chuẩn, kiểm tra định kỳ xem có vết nứt hay dấu hiệu cũ hỏng rõ ràng không, tới lúc thì thay, đừng đợi tới khi ngửi ra mùi.
• Dò rò bằng nước xà phòng, không dùng lửa. Muốn chắc khớp nối có rò không, hãy thoa nước xà phòng lên chỗ nối, xem có sủi bọt không; sủi bọt là có rò. Tuyệt đối không được lấy bật lửa hay que diêm ra thử, đó là cách nguy hiểm nhất.
• Lắp đầu báo gas, và lắp đúng độ cao. Đầu báo cho gas đường ống lắp ở cao, đầu báo cho gas bình lắp ở thấp, nhắm đúng chỗ gas thật sự tụ lại. Lắp xong cũng cần thỉnh thoảng kiểm tra và thay theo hướng dẫn.
• Đặt bình gas nơi thoáng, dựng thẳng. Bình gas phải dựng thẳng, cố định chắc, đặt ở nơi thoáng khí, xa nguồn nhiệt và nguồn lửa, không để trong phòng kín. Trong không gian kín, một khi rò thì gas nặng hơn không khí sẽ chìm xuống, càng tụ càng đậm.
• Khóa gas khi đi ngủ hoặc đi vắng lâu. Hãy tập thói quen khóa van gas của bếp trước khi ngủ hay trước khi đi xa. Đây là động tác chỉ mất vài giây mà tiết kiệm được rất nhiều rủi ro.

Những việc này phần lớn làm một lần là xong, sau đó chỉ cần thỉnh thoảng rà lại. Gộp chung với các bước phòng cháy và phòng chống thiên tai khác của gia đình thì tổng thể sẽ yên tâm hơn; có thể tham khảo danh sách đầy đủ ở bài Chuẩn bị phòng chống thiên tai tại nhà.

Rò rỉ gas không giống ngộ độc CO

Nhiều người gộp "rò rỉ gas" và "ngộ độc khí CO" làm một, nhưng thực ra là hai chuyện rất khác nhau, cách phòng cũng khác.

Rò rỉ gas là khí cháy được chưa cháy bị lọt ra ngoài. Nó sợ tia lửa, sợ nổ và cháy, và vì có pha chất tạo mùi nên bạn ngửi được cái mùi hắc đó — đó là lời cảnh báo nó dành cho bạn. Trọng tâm xử lý là không tạo tia lửa, khóa nguồn, thông gió, sơ tán.

Còn CO (khí carbon monoxide) là một loại khí khác sinh ra khi gas hay than "cháy không hoàn toàn". Nó không màu, không mùi, mũi hoàn toàn không nhận ra; cái nguy là làm người ta thiếu oxy rồi ngộ độc, thường xảy ra lúc tắm hay lúc ngủ mà không hay biết. Cách phòng CO không phải là phòng tia lửa, mà là đặt thiết bị đốt đúng vị trí, giữ thông thoáng, lắp thêm thiết bị báo CO. Cùng là rủi ro quanh bếp và bình nóng lạnh, nhưng nguyên nhân và cách đối phó gần như ngược nhau. Nếu muốn củng cố an toàn tổng thể quanh bếp và trong nhà, có thể đọc thêm bài Phòng cháy tại nhà.