ได้กลิ่นแก๊ส: อย่าเพิ่งแตะเครื่องใช้ไฟฟ้าใด ๆ

แก๊สธรรมชาติกับแก๊สหุงต้ม ความต่างที่สำคัญมาก

แก๊สที่ครัวเรือนไทยใช้กันแบ่งได้กว้าง ๆ เป็นสองชนิด ชนิดหนึ่งคือแก๊สหุงต้มแบบถัง หรือที่เรียกกันว่าแก๊ส LPG ซึ่งเป็นแก๊สปิโตรเลียมเหลว มีส่วนประกอบหลักเป็นโพรเพนและบิวเทน เป็นชนิดที่บ้านส่วนใหญ่ในไทยใช้ อีกชนิดคือแก๊สธรรมชาติที่ส่งมาตามท่อ มีส่วนประกอบหลักเป็นมีเทน พบมากในบางอาคารและโรงงาน สองชนิดนี้ใช้งานคล้ายกัน แต่คุณสมบัติทางกายภาพต่างกันมาก และความต่างนี้เองที่กำหนดว่าเวลารั่วแก๊สจะไปสะสมตรงไหน และควรติดเครื่องตรวจจับไว้ที่ความสูงเท่าใด

หัวใจของเรื่องสรุปได้ประโยคเดียว คือ แก๊สหุงต้ม LPG หนักกว่าอากาศ ส่วนแก๊สธรรมชาติเบากว่าอากาศ เมื่อแก๊สหุงต้มรั่วออกมาจะจมลงต่ำ ไปสะสมอยู่ที่พื้นและบริเวณที่ต่ำ ส่วนแก๊สธรรมชาติเมื่อรั่วจะลอยขึ้นไปสะสมอยู่ใกล้เพดาน นั่นหมายความว่าเครื่องตรวจจับแก๊สติดตั้งตามใจไม่ได้ ถ้าติดผิดความสูงก็เท่ากับไม่ได้ติด เครื่องตรวจจับแก๊สหุงต้มต้องติดไว้ต่ำ ส่วนเครื่องตรวจจับแก๊สธรรมชาติต้องติดไว้สูง จึงจะจับแก๊สได้ตรงจุดที่มันไปรวมตัวจริง ๆ

อีกเรื่องที่ทั้งสองชนิดเหมือนกันคือ เดิมทีแก๊สไม่มีสีและไม่มีกลิ่น คุณดมไม่ได้ เพื่อให้คนรู้ตัวตั้งแต่ความเข้มข้นยังไม่อันตราย ผู้ผลิตจึงเติมสารให้กลิ่น (mercaptan) ลงไป กลิ่นฉุนที่ทำให้เราหน้านิ่วก็มาจากตรงนี้ ดังนั้น การได้กลิ่นเองก็คือสัญญาณเตือนอยู่แล้ว ไม่ใช่เรื่องเล็ก และไม่ควรคิดว่าแค่เปิดหน้าต่างระบายสักพักก็พอ แล้วเดินหน้าทำอย่างอื่นต่อ

ความต่างของแก๊สสองชนิดนี้ ดูเทียบกันเป็นตารางจะชัดที่สุด ให้ยืนยันก่อนว่าบ้านตัวเองใช้ชนิดไหน ความสูงเครื่องตรวจจับและวิธีวางถังในหัวข้อถัดไปจะได้ไม่สลับกัน

เมื่อได้กลิ่นแก๊ส ทำอะไรในตอนนั้น

หัวข้อนี้คือส่วนที่สำคัญที่สุดของทั้งบทความ หากอยู่ในบ้านแล้วได้กลิ่นแก๊สชัดเจน ลำดับของการกระทำสำคัญกว่าความเร็ว ยิ่งตกใจแล้วขยับมั่วยิ่งอันตราย ให้จำสี่ขั้นตอนด้านล่างนี้ไว้ อย่าสลับลำดับ

• ขั้นที่หนึ่ง: อย่าแตะเครื่องใช้ไฟฟ้าใด ๆ อย่าเปิดไฟและอย่าปิดไฟ อย่าเปิดพัดลมดูดอากาศหรือเครื่องดูดควันเพื่อหวังไล่กลิ่น อย่าถอดปลั๊ก อย่ากดกริ่งประตู และที่สำคัญคืออย่าจุดไฟ อย่าสูบบุหรี่ การกระทำเหล่านี้ทำให้เกิดประกายไฟได้ทั้งนั้น และแก๊สที่สะสมถึงความเข้มข้นระดับหนึ่ง ประกายเพียงนิดเดียวก็ทำให้ระเบิด ขั้นนี้คือหัวใจของการเอาชีวิตรอด ยอมไม่แตะเครื่องใช้ไฟฟ้าอะไรเลยดีกว่า
• ขั้นที่สอง: ปิดวาล์วแก๊สทันที ปิดวาล์วที่เตาก่อน แล้วปิดที่หัวปรับแรงดัน ถ้าเป็นแก๊สหุงต้มแบบถัง LPG ให้ไปปิดหรือถอดหัวปรับที่ถัง หยุดต้นตอเสียก่อน แก๊สที่รั่วจะได้ไม่เข้มข้นขึ้นเรื่อย ๆ
• ขั้นที่สาม: ค่อย ๆ เปิดประตูหน้าต่าง ให้แก๊สระบายออกไปตามธรรมชาติ ทำเบา ๆ เพื่อเลี่ยงการเกิดประกายไฟหรือการกระแทก จำไว้ว่าแก๊ส LPG จะจมลงสะสมที่ต่ำ ส่วนแก๊สธรรมชาติจะลอยขึ้น เวลาระบายอากาศจึงต้องดูแลทั้งช่วงบนและช่วงล่าง
• ขั้นที่สี่: คนออกไปก่อน แล้วค่อยโทรจากข้างนอก รีบพาคนในบ้านออกไปข้างนอกโดยเร็ว ไปยังจุดที่ปลอดภัยนอกบ้าน แล้วจึงใช้โทรศัพท์โทรแจ้งเหตุเพลิงไหม้ที่ 199 และแจ้งผู้ให้บริการแก๊ส การใช้โทรศัพท์ก็ต้องออกไปนอกบ้านก่อนเช่นกัน เพราะการกดโทรศัพท์และการโทรในบ้านก็มีความเสี่ยงเกิดประกายไฟได้

สรุปสั้น ๆ เป็นประโยคเดียว คือ อย่าแตะเครื่องใช้ไฟฟ้า ปิดวาล์วแก๊ส เปิดหน้าต่าง ออกไปแจ้งเหตุจากข้างนอก ทำครบสี่ขั้นแล้วก็รอเจ้าหน้าที่ผู้ชำนาญมาจัดการ อย่ากลับเข้าไปในบ้านเพื่อหาจุดรั่วเอง หรือคิดจะโบกไล่แก๊สให้กระจาย

ในชีวิตประจำวันป้องกันอย่างไร

การรั่วส่วนใหญ่ไม่ได้เกิดขึ้นลอย ๆ ต้นตอมักเป็นสายแก๊สที่เก่า ข้อต่อที่ไม่แน่น หรือถังที่วางผิดที่ ถ้าทำหลายอย่างต่อไปนี้เป็นประจำ ก็จะกดความเสี่ยงให้ต่ำลงได้มาก

• ใช้สายและหัวปรับที่ได้มาตรฐาน สายที่ต่อจากถังหรือหัวปรับไปยังเตาจะเสื่อมตามเวลา แข็งกรอบ และแตกร้าว เป็นจุดรั่วที่พบบ่อย ให้เลือกใช้สายและหัวปรับที่ได้มาตรฐาน หมั่นตรวจว่ามีรอยแตกหรือเก่ามากหรือไม่ ถึงเวลาก็เปลี่ยน อย่ารอจนได้กลิ่น
• ตรวจรอยรั่วด้วยน้ำสบู่ ไม่ใช้ไฟ ถ้าอยากรู้ว่าข้อต่อรั่วหรือไม่ ให้ทาน้ำสบู่ที่จุดต่อ แล้วดูว่ามีฟองผุดขึ้นมาหรือไม่ ถ้ามีฟองแปลว่ารั่ว ห้ามใช้ไฟแช็กหรือไม้ขีดทดสอบเด็ดขาด นั่นคือวิธีที่อันตรายที่สุด
• ติดเครื่องตรวจจับแก๊ส และติดให้ถูกความสูง เครื่องตรวจจับแก๊สธรรมชาติติดไว้สูง ส่วนเครื่องตรวจจับแก๊สหุงต้มติดไว้ต่ำ ให้ตรงกับจุดที่แก๊สจะไปรวมตัวจริง ๆ ติดแล้วก็ควรทดสอบเป็นครั้งคราวและเปลี่ยนตามคำแนะนำ
• วางถัง LPG ในที่อากาศถ่ายเท ตั้งถังให้ตรง ยึดให้มั่น วางในที่ที่อากาศถ่ายเท ห่างจากความร้อนและแหล่งไฟ อย่าไว้ในห้องปิด และอย่าไว้ในระเบียงที่ปิดทึบจนอับ เพราะเมื่อรั่วในที่ปิด แก๊สที่หนักกว่าอากาศจะจมลงและสะสมเข้มข้นขึ้นเรื่อย ๆ
• ปิดเตาและวาล์วเมื่อไปนานหรือก่อนนอน ทำให้เป็นนิสัย ก่อนนอนหรือก่อนออกจากบ้านไปนาน ให้ปิดวาล์วแก๊ส เป็นการกระทำเล็ก ๆ ที่ใช้เวลาไม่กี่วินาที แต่ช่วยตัดความเสี่ยงไปได้มาก

สิ่งเหล่านี้ส่วนใหญ่ทำครั้งเดียวก็เข้าที่ หลังจากนั้นเพียงหมั่นตรวจซ้ำเป็นครั้งคราว ทำไปพร้อมกับการเตรียมความปลอดภัยและการป้องกันภัยอื่น ๆ ในบ้านจะยิ่งอุ่นใจขึ้น ดูรายการแบบครบชุดได้ที่บทความ เตรียมพร้อมรับภัยในบ้านให้ครบในครั้งเดียว

แก๊สรั่วกับคาร์บอนมอนอกไซด์ไม่เหมือนกัน

หลายคนมัก "แก๊สรั่ว" กับ "คาร์บอนมอนอกไซด์เป็นพิษ" รวมเป็นเรื่องเดียวกัน แต่จริง ๆ เป็นคนละเรื่องที่ต่างกันมาก วิธีป้องกันก็ต่างกันด้วย

แก๊สรั่ว หมายถึงแก๊สติดไฟที่ยังไม่ได้เผาไหม้รั่วออกมา สิ่งที่กลัวคือประกายไฟ การระเบิด และไฟไหม้ และเพราะมีการเติมสารให้กลิ่น คุณจึงได้กลิ่นฉุนนั้น ซึ่งเป็นคำเตือนที่มันส่งมาให้ จุดสำคัญในการจัดการคือไม่สร้างประกายไฟ ปิดต้นตอ ระบายอากาศ และอพยพ

ส่วนคาร์บอนมอนอกไซด์เป็นแก๊สอีกชนิดที่เกิดขึ้นเมื่อแก๊สหรือถ่านเผาไหม้ "ไม่สมบูรณ์" มันไม่มีสี ไม่มีกลิ่น จมูกจับไม่ได้เลย อันตรายอยู่ที่ทำให้ร่างกายขาดออกซิเจนจนเป็นพิษ มักเกิดขึ้นโดยไม่รู้ตัวขณะอาบน้ำหรือนอนหลับ วิธีป้องกันจึงไม่ใช่การกันประกายไฟ แต่เป็นการติดตั้งเครื่องเผาไหม้ให้ถูกตำแหน่ง รักษาการถ่ายเทอากาศ และติดเครื่องเตือนคาร์บอนมอนอกไซด์ แม้จะเป็นความเสี่ยงในบริเวณครัวและเครื่องทำน้ำอุ่นเหมือนกัน แต่สาเหตุและวิธีรับมือกลับเกือบตรงข้ามกัน จุดร่วมที่ควรจำคือให้ครัวและบริเวณเครื่องทำน้ำอุ่นถ่ายเทอากาศได้ดีเสมอ อ่านเรื่องความปลอดภัยในครัวและเครื่องใช้ที่ใช้ไฟหรือแก๊สได้ที่ ไฟไหม้ในบ้าน