Heyelan ve Moloz Akışı: Yamaç Yakınında Tahliye Kararı

Türkiye'de yamaçlar neden bu kadar açık

Türkiye'nin büyük bölümü dağlık ve tektonik olarak hareketli bir coğrafyadır; kaya ve toprak katmanları çoğu yerde kırılgandır, yani dış bir etkiyle kaymaya zaten yatkındır. Deprem yamacı gevşetir, ardından gelen bir sağanak suyu içine sızdırır ve zemin artık kendini taşıyamaz hâle gelir. Büyük depremlerin ardından gelen yıllarda dağlık kesimlerdeki yamaç afetlerinin bir süre daha sık görülmesinin nedeni de budur.

Yamaç afetlerinin birkaç farklı yüzü vardır. Moloz akışı; çok miktarda çamur, kum ve taşın suyla karışarak dere yatağı boyunca aşağı doğru hızla akmasıdır — hızlı ve yıkıcıdır. Heyelan ise bir yamacın bütün olarak kayması ya da kütle halinde koparak inmesidir. Bunların ortak noktası neredeyse her zaman aynıdır: çoğunu yağış tetikler.

Bu yüzden yamaç afetlerinin belirgin bir zaman ritmi vardır. Uzun süreli sağanaklar, ani sel getiren şiddetli yağışlar ve fırtınalar bu riski en çok yükselten dönemlerdir. Türkiye'de heyelan denince akla ilk gelen yer, dik yamaçları ve bol yağışıyla Karadeniz bölgesidir; ancak şiddetli yağış alan başka bölgelerde ve deprem sonrasında hemen her yerde risk artabilir. Dağ eteğinde, yamaç dibinde ya da dere ağzına yakın oturanlar bu dönemlerde yağışa karşı özellikle duyarlı olmalı — hem de sadece kapının önüne ne kadar yağdığına değil, yukarıdaki yamaçta ne kadar su biriktiğine.

Uyarılar nasıl çalışır: yağış temelli

Heyelan uyarılarının çoğu doğrudan yağışa bağlıdır. Meteoroloji Genel Müdürlüğü (MGM) kuvvetli yağış ve fırtına uyarılarını yayımlar; AFAD ve valilikler ise bu yağış tablosuna ve sahadaki duruma bakarak, gerektiğinde tahliye kararı verir. Yani senin için asıl bilgi zinciri şudur: yağış uyarısını takip et, riskli bölgede olup olmadığını bil ve resmi tahliye talimatına uy.

Burada anlaşılması gereken önemli bir nokta var. Heyelanı çoğu zaman senin penceren önündeki yağmur değil, yukarıdaki yamaca ya da havzaya düşen yağış tetikler. Kendi bulunduğun noktada az yağıyor olması, yukarıda bir sorun olmadığı anlamına gelmez. Bu yüzden gözünle "yağmur hafif" diye karar vermek yerine, MGM uyarılarını ve AFAD ile valiliğin duyurularını izlemek çok daha güvenilirdir.

Şunu da unutma: resmi uyarı geç kalabilir ya da her noktaya ulaşmayabilir. Bir tehlike işareti gözünle görürsen, uyarıyı beklemeden harekete geçmen gerekir. Bir sonraki bölümde bu işaretleri sıralıyoruz.

Evinin riskli bölgede olup olmadığını öğren

Yamaç yakınında oturan pek çok kişi, evinin aslında heyelana duyarlı bir bölgede olduğunu bilmez. Oysa bunu öğrenmek bugün eskisi kadar zor değildir.

Türkiye'de heyelan ve jeoloji haritalarını hazırlayan kurum MTA'dır (Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü). MTA, ülke genelindeki heyelan duyarlılığını gösteren haritalar üretir; hangi yamaçların ve havzaların daha riskli olduğunu bu kaynaklardan görebilirsin. AFAD da bölgesel afet risk bilgisi ve yerel tahliye planları konusunda başvurulacak kurumdur. On dakikanı ayırıp evini, memleketteki aile evini ve sık gittiğin oteli ya da kamp yerini kontrol edersen, içine bir güven oturur.

Bakarken iki şeyi ayırt et. Birincisi coğrafi konum: evin bir yamaç dibinde, dik bir şevin altında ya da bir dere yatağının yakınında mı; MTA'nın heyelan haritasında bölgen nasıl görünüyor. İkincisi anlık durum: yağışlı dönemde ya da fırtına yaklaşırken MGM ne diyor, AFAD ve valilik bir tahliye ya da tedbir duyurusu yaptı mı. Birincisi sakin bir zamanda öğrenilir, ikincisi yağış şiddetlendiğinde takip edilir.

Kontrol sonucunda evinin gerçekten riskli bir bölgede olduğunu görürsen telaşlanma, ama bunu aklının bir köşesinde tut: yağışlı dönemde yağışa ve uyarılara bir kademe daha dikkat et, afet çantanı ve rotanı önceden hazırla, bu yazının devamındaki adımları uygula.

Bu öncü işaretlerde artık tereddüt etme

Resmi uyarı en önemli dayanaktır, ama öncü işaretleri tanımak da değerlidir — özellikle iletişim koptuğunda ya da henüz bir bildirim gelmemişken, gözünle gördüğün anormallik son uyarı olabilir. Sık geçen işaretler şunlardır:

• Zeminde, istinat duvarında ya da ev duvarında yeni çatlaklar, kabarma veya su sızması. Sağlam duran bir şevin ya da duvarın aniden çatlaması, dışa doğru şişmesi veya su vermesi, içeride suyun onu dengesiz hâle getirdiğini gösterir.
• Kuyu ya da dere suyunun aniden bulanması. Berrak akan su kısa sürede bulanır ve dal, çöp gibi şeyler taşımaya başlarsa, genellikle yukarıda toprağın kaymaya başladığına işarettir.
• Dere suyunun anormal biçimde yükselmesi ya da tam tersine aniden azalması. Yükselmesi anlaşılır; asıl beklenmedik biçimde azalması tehlikelidir — yukarıda bir yerin toprakla tıkanıp su biriktirdiği anlamına gelebilir; bu tıkaç bir anda boşalırsa, büyük miktarda toprak ve taşı önüne katarak aşağı iner.
• Yamaçtan gelen tren ya da boğuk gök gürültüsü gibi bir gürültü. Moloz akışı hareket ederken derinden gelen bir uğultu çıkarır; böyle olağan dışı bir ses duyulması, olayın çoktan başlamış olabileceğini gösterir.
• Ağaçların ve elektrik direklerinin eğilmesi. Bir sıra ağacın ya da direğin doğal olmayan biçimde yana yatması, çoğu zaman yamacın yavaş yavaş kaydığının belirtisidir.

Bu işaretlerin hepsinin birden ya da belli bir sırayla ortaya çıkması gerekmez. Şiddetli yağış sürerken bunlardan bir ikisini bile görürsen, artık bunu "çıkma" işareti say; yerinde durup izleme ya da video çekme.

Tahliye emri geldiğinde ne yaparsın

Tahliyenin altın kuralı tek cümledir: tahliye emri ya da açık bir tehlike işareti geldiğinde hemen çık, eşya toplamak için geri dönme. Eşya için harcadığın o on beş dakika, yolun hâlâ açık olmasıyla kapanmış olması arasındaki fark olabilir.

Yön de en az bunun kadar önemli. Tahliye ederken dere yatağından uzak, geriye ve yükseğe, sağlam bir zemine doğru git; dere boyunca yürüme, hele hele aşağı yöne hiç koşma. Moloz akışı dere yatağı boyunca aşağı iner; dere boyunca kaçmak onunla aynı yolu paylaşmak demektir. Yetkililer bir toplanma yeri ya da güvenli güzergâh belirlemişse, önce ona uy.

Zamanlamayı da aklından çıkarma. Gece ve uykuda olmak en tehlikeli durumdur: yağış çoğu zaman gecenin bir yarısı şiddetlenir, insan uykudadır ve en yavaş tepki verdiği andadır; irkilip uyandığında iş işten geçmiş olabilir. Yağışlı dönemde dağlık kesimde ya da yamaç yakınında oturuyorsan, yatmadan önce hava durumunu ve uyarıları bir kez daha kontrol et; telefonunu sessize alma ki uyarı bildirimi seni uyandırabilsin.

İşi baştan doğru yapmak: önceden hazırlık

Yamaç afetlerinde gerçekten hayat kurtaran hazırlığın neredeyse tamamı, yağmur daha başlamadan tamamlanır. Yağışlı dönem başlamadan şu birkaç işi bir kerede hallet:

• Riskli bölgeyi netleştir. Evin, memleketteki aile evi, sık kaldığın otel ya da kamp yeri heyelana duyarlı bir bölgede mi; MTA'nın heyelan haritasında nasıl görünüyorlar, hangi yamaca ya da dereye yakınlar.
• Afet çantasını ve tahliye rotasını hazırla. Afet çantası eline kolayca gelecek bir yerde dursun; tahliye rotasını bir kez yürü ve yükseğe, dereden uzağa doğru nasıl gidileceğini gör. Çantanın içeriği için Afet Çantası yazısına ve işaretlenebilir Afet Çantası Listesine bakabilirsin.
• Görev paylaşımını önceden yap. Evdeki yaşlılar, engelli bireyler ve küçük çocuklar için kimin yardım edeceğini ve nasıl hareket edileceğini önceden konuş; mahallede komşularla da haberleşin, kimin yardıma ihtiyacı olduğunu baştan bilin.
• Yağışlı dönemde uyarıları yakından izle. MGM'nin kuvvetli yağış ve fırtına uyarılarını ve AFAD ile valiliğin duyurularını takip et; sağanak sürerken telefonun bildirim alabilir durumda kalsın.

Bu hazırlıklar evdeki diğer afet tedbirleriyle bir bütündür; hepsini birlikte yapmak daha eksiksiz olur. Evde yapılması gereken tüm hazırlığı tek seferde derli toplu görmek istersen Evde Afet Hazırlığı yazısındaki eksiksiz listeye bak; yamaç afetleri çoğu zaman fırtına ve sağanakla birlikte geldiği için Fırtına ve Sel ve Su Baskını yazılarını da yanında okumaya değer.

Kamp, dağ evi ve yürüyüşçüler için ek uyarı

Yamaç afetleri yalnızca yerleşik oturanları etkilemez; dağa çıkanların riski aslında daha yoğundur, çünkü çoğu zaman tam da dere kenarında ve vadi içindedirler. Sahada işe yarayan birkaç ilke:

• Dere yatağına ve taşkın alanına çadır kurma. Dere kenarı düz ve çadır kurmaya elverişli görünür, ama tam da suyun ve molozun geçeceği yerdir. Çadırı dereden uzak, daha yüksek bir noktaya kur.
• Dağda sağanakta erken in, dereden geçme. Yukarıda sağanak başladığında dere suyu çoğu kez birkaç dakika içinde kabarır. Karşıda mahsur kalmaktansa, yağış hafifken ve su alçakken erkenden aşağı inmek çok daha akıllıcadır; su bir kez kabardıysa dereyi geçmeyi göze alma.
• Çıkmadan önce hava durumunu ve yol kapanmalarını kontrol et. Önce MGM'nin kuvvetli yağış ve fırtına uyarılarına bak, yolların açık olup olmadığını ve önlem amaçlı bir kapatma olup olmadığını öğren. Hava uygun değilse programı ertele; dağ hep orada olacak.

Otel ve kamp alanı işletenler için de durum aynı: yağışlı dönem başlamadan tesisin riskli bölgede olup olmadığını öğren, dışarıyla iletişim ve tahliye düzenini hazırla, yağış şiddetlendiğinde misafirleri erken çıkmaları için kendin uyar — bu, olay olduktan sonra telafiye çalışmaktan çok daha etkilidir.