Sạt lở đất và lũ quét: ở ven núi thì phải biết lúc nào rời đi

Vì sao vùng núi Việt Nam dễ sạt lở

Phần lớn diện tích đất nước là đồi núi, đặc biệt ở miền núi phía Bắc và dọc dãy Trường Sơn ở miền Trung. Địa hình dốc, nhiều nơi đất và đá phong hóa dày, vốn đã dễ trượt khi có tác động từ bên ngoài. Thêm vào đó là lượng mưa lớn tập trung trong mùa mưa bão — nước ngấm vào sườn dốc, làm đất nặng lên và mất kết dính, đến một ngưỡng nào đó thì sườn dốc không giữ được nữa.

Tai biến sườn dốc có nhiều dạng. Sạt lở đất là cả mảng đất đá trên sườn trượt hoặc đổ xuống. Lũ quét là dòng nước cuốn theo bùn, cát, đá và cây, đổ dồn theo khe suối xuống hạ lưu với tốc độ rất nhanh và sức phá hủy lớn. Hai dạng này thường đi cùng nhau: mưa lớn gây sạt lở ở thượng nguồn, đất đá xuống lấp khe rồi vỡ ra thành lũ quét. Điểm chung của chúng là gần như đều do mưa kích hoạt.

Vì thế phòng tránh sạt lở có một nhịp thời gian khá rõ. Rủi ro cao nhất rơi vào mùa mưa bão, khi mưa lớn kéo dài nhiều ngày hoặc mưa rất to trong thời gian ngắn. Người ở vùng núi, chân dốc, hay gần cửa khe suối trong giai đoạn này cần nhạy với mưa hơn bình thường — không chỉ mưa trước cửa nhà, mà là lượng mưa đã dồn xuống cả lưu vực phía trên.

Cảnh báo dựa trên mưa, không dựa vào mắt

Ở Việt Nam, cảnh báo nguy cơ sạt lở đất và lũ quét được xây dựng chủ yếu trên lượng mưa. Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia (NCHMF) theo dõi và cảnh báo mưa lớn; trên cơ sở đó, cơ quan phòng chống thiên tai và Ban chỉ huy phòng chống thiên tai địa phương đánh giá nguy cơ cho từng khu vực và ra thông báo, lệnh sơ tán khi cần.

Điều quan trọng cần hiểu: cảnh báo nhìn vào mưa của cả lưu vực phía trên, chứ không phải cơn mưa trước cửa nhà bạn. Sạt lở và lũ quét thường xảy ra khi thượng nguồn mưa rất to nhưng hạ lưu chưa cảm thấy gì nhiều. Vì vậy, thay vì đứng nhìn trời để tự đoán an toàn hay không, cách đáng tin hơn là biết trước nhà và khu mình có nằm trong vùng nguy cơ đã được cảnh báo hay không, rồi theo dõi cảnh báo mưa cùng lệnh của chính quyền.

Nói cách khác, có hai câu hỏi cần trả lời tách bạch. Thứ nhất là câu hỏi lâu dài: khu mình có thuộc vùng nguy cơ sạt lở, lũ quét không? Thứ hai là câu hỏi tức thời: hôm nay, khu này đang có cảnh báo mưa lớn hay lệnh sơ tán chưa? Câu đầu cần giải quyết lúc trời chưa mưa; câu sau là thứ phải dõi theo khi mưa đang tới.

Cách biết nhà bạn có nằm vùng nguy cơ không

Nhiều người sống ven núi thật ra không biết nhà mình nằm ngay chân một sườn dốc hoặc bên một khe suối có nguy cơ. Việc này nên được làm rõ trước, chứ đừng để mưa xuống rồi mới hỏi.

Cách thiết thực nhất là hỏi ngay tại địa phương. Ban chỉ huy phòng chống thiên tai xã hoặc huyện, cùng chính quyền địa phương, thường nắm được những điểm đã từng sạt lở, những sườn dốc và khe suối được xác định có nguy cơ trong khu vực. Người dân sống lâu năm, trưởng thôn, trưởng bản cũng là nguồn hiểu biết đáng giá về nơi nào từng trượt, khe nào hay có lũ về. Dành thời gian hỏi cho rõ nhà mình, nhà người thân, và cả homestay hay điểm cắm trại hay lui tới, thì trong lòng sẽ có chỗ dựa.

Khi tìm hiểu, hãy chú ý hai điều. Một là vị trí: nhà có nằm dưới chân dốc cao, sát mép sườn, hay ngay cửa một khe suối dốc từ trên núi đổ xuống không. Hai là lịch sử: khu này đã từng sạt lở hay có lũ quét bao giờ chưa, và chính quyền có xếp nó vào diện phải sơ tán khi mưa lớn hay không. Điều đầu tiên cần nắm lúc bình thường; điều thứ hai quyết định bạn phải hành động nhanh tới đâu khi có cảnh báo.

Nếu tìm hiểu xong thấy nhà mình đúng là trong vùng nguy cơ, đừng hoảng, nhưng hãy ghi nhớ: mùa mưa thì để mắt tới mưa và cảnh báo nhiều hơn, chuẩn bị sẵn túi khẩn cấp và lối sơ tán, làm theo phần việc bên dưới là được.

Những dấu hiệu chỉ cần thấy là đừng do dự

Cảnh báo chính thức là căn cứ quan trọng nhất, nhưng dấu hiệu tận mắt cũng đáng biết — nhất là khi mạng chập chờn, chưa nhận được thông báo mà bạn đã thấy có gì đó bất thường. Những dấu hiệu báo trước hay được nhắc tới là:

• Vết nứt mới trên mặt đất, sân, hoặc tường nhà. Nền hay tường vốn lành lặn bỗng xuất hiện vết nứt, phồng lên hoặc rịn nước, thường là dấu hiệu đất bên dưới đang bị nước làm mất ổn định.
• Nước giếng hoặc nước khe suối đục bất thường. Nước từ trong chuyển sang đục, lẫn bùn đất, thường cho thấy phía trên đã bắt đầu có đất đá long ra.
• Mực nước suối tăng hoặc giảm bất thường. Nước dâng nhanh thì dễ hiểu; nước tụt xuống một cách khác thường lại càng đáng ngại, vì có thể thượng nguồn đã bị đất đá làm nghẽn và đang tích lại — khi vỡ ra sẽ cuốn theo lượng lớn bùn đá đổ xuống.
• Tiếng động ầm ầm từ phía sườn dốc. Đất đá dịch chuyển thường phát ra âm thanh trầm, ù ù như tiếng nổ xa. Nghe thấy tiếng lạ kiểu này nghĩa là có thể việc đó đang xảy ra.
• Cây, cột điện hoặc hàng rào trên sườn dốc bị nghiêng. Cả hàng cây hay cột nghiêng đi một cách không tự nhiên thường là dấu hiệu sườn đất đang trượt chậm.

Các dấu hiệu này không nhất thiết xuất hiện đủ hết, cũng không theo thứ tự nào. Chỉ cần thấy một hai trong số đó, lại đúng lúc đang mưa lớn, thì hãy coi đó là tín hiệu phải rời đi, đừng đứng lại quan sát hay quay phim.

Có lệnh sơ tán thì đi thế nào

Nguyên tắc vàng khi sơ tán chỉ gói trong một câu: có lệnh sơ tán hoặc thấy dấu hiệu nguy hiểm thì đi ngay, đừng quay lại lấy đồ. Mươi phút cố khiêng thêm đồ đạc có khi chính là khác biệt giữa đường còn đi được và đường đã đứt.

Hướng đi cũng rất quan trọng. Hãy đi về phía tránh xa khe suối, lên nơi cao và nền đất ổn định, đừng men theo lòng khe và tuyệt đối đừng chạy xuôi xuống hạ lưu. Lũ quét đổ theo khe suối xuống dưới, chạy dọc khe tức là chạy cùng đường với nó. Nếu chính quyền đã chỉ định điểm tránh trú hoặc tuyến sơ tán, hãy ưu tiên theo đúng chỉ dẫn đó.

Thời điểm cũng cần để tâm. Ban đêm và lúc đang ngủ là nguy hiểm nhất: mưa hay to lên về khuya, khi mọi người đang ngủ và phản ứng chậm nhất, tỉnh dậy thì có thể đã muộn. Mùa mưa, người ở vùng núi và ven dốc nên kiểm tra một lần tình hình mưa và cảnh báo trước khi ngủ, để điện thoại không ở chế độ im lặng để thông báo có thể đánh thức bạn.

Làm sẵn phần việc lúc trời chưa mưa

Phần chuẩn bị thật sự cứu được người trong tai biến sườn dốc gần như đều xong lúc trời chưa mưa. Trước mùa mưa, hãy làm một lượt mấy việc này:

• Xác định rõ vùng nguy cơ. Nhà, nhà người thân, homestay hay điểm cắm trại hay lui tới có nằm dưới chân dốc, sát khe suối, hay trong khu từng sạt lở không. Hỏi Ban chỉ huy phòng chống thiên tai và người dân địa phương cho chắc.
• Chuẩn bị túi khẩn cấp và lối sơ tán. Để túi ở nơi dễ với tới, đi thử tuyến sơ tán một lần để biết hướng lên cao và ra xa khe đi thế nào. Nội dung túi có thể xem ở bài Túi khẩn cấp và bản Danh sách túi khẩn cấp tích chọn được.
• Phân công hỗ trợ. Người già, người khuyết tật, trẻ nhỏ trong nhà — hãy thống nhất trước ai lo hỗ trợ, di chuyển ra sao. Trong xóm cũng nên bảo nhau, biết trước hàng xóm nào cần giúp khi phải đi gấp.
• Mùa mưa thì dõi theo mưa và cảnh báo. Theo dõi cảnh báo mưa lớn của Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia và thông báo của chính quyền; khi mưa to, để điện thoại luôn nhận được thông báo.

Những việc này gắn liền với phần chuẩn bị chung của cả nhà, làm cùng nhau sẽ đầy đủ hơn. Muốn gom toàn bộ việc cần làm ở nhà thành một danh sách, hãy xem bài chuẩn bị phòng chống thiên tai tại nhà; sạt lở thường đi cùng bão và mưa lớn, nên bài về bão và bài ứng phó lũ lụt cũng đáng đọc kèm.

Lưu ý thêm cho người đi rừng và nhà ven núi

Sạt lở và lũ quét không chỉ ảnh hưởng đến người ở nhà. Người hay lên rừng, cắm trại, đi phượt vùng núi thật ra tập trung rủi ro hơn, vì phần lớn thời gian ở ngay bên suối, dưới thung. Vài nguyên tắc thực tế:

• Không dựng lều ở lòng khe hay bãi bồi ven suối. Bãi cạnh suối nhìn bằng phẳng, dễ cắm trại, nhưng đó chính là chỗ nước và đất đá sẽ đi qua. Chọn nơi cách xa suối, nền cao hơn để dựng lều.
• Mưa lớn trên núi thì xuống sớm, không lội qua suối. Trên núi mưa to là nước suối dâng chỉ trong ít phút. Thay vì kẹt lại bên kia bờ, hãy rời đi sớm khi mưa còn nhỏ và nước còn thấp; nước đã lên thì đừng liều lội qua.
• Trước khi đi, xem dự báo và thông tin đường sá. Xem cảnh báo mưa lớn của Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia, cùng thông tin đường có bị chia cắt hay cấm đường phòng ngừa không. Thời tiết không thuận thì đổi lịch, núi thì vẫn luôn ở đó.

Chủ homestay và điểm cắm trại cũng vậy: trước mùa mưa nên xác định rõ khu đất có nằm vùng nguy cơ không, chuẩn bị sẵn phương án liên lạc và sơ tán, khi mưa lớn thì chủ động báo khách rời đi sớm — làm vậy thiết thực hơn nhiều so với khắc phục về sau.