ดินถล่มและน้ำป่าไหลหลาก: อยู่ริมเขาต้องรู้จังหวะอพยพ

ทำไมพื้นที่ภูเขาของไทยจึงเสี่ยง

ภูมิประเทศของไทยมีพื้นที่ภูเขาและที่ลาดชันเป็นบริเวณกว้าง โดยเฉพาะภาคเหนือและภาคใต้ หลายชุมชนตั้งอยู่บนเชิงเขา ตีนดอย หรือริมลำห้วยที่ไหลลงมาจากที่สูง ดินและหินบนลาดเขาเหล่านี้ยึดเกาะกันได้ดีในสภาพปกติ แต่เมื่อฝนตกหนักติดต่อกันจนน้ำซึมลงไปอิ่มตัว น้ำหนักที่เพิ่มขึ้นและแรงยึดเกาะที่ลดลงก็ทำให้ลาดเขาทานไม่ไหว จนเกิดการเลื่อนไถลลงมา

ภัยพิบัติจากลาดเขามีหลายรูปแบบ ดินถล่มคือมวลดินและหินบนลาดเขาที่เลื่อนหรือพังทลายลงมา ส่วนน้ำป่าไหลหลากคือน้ำ ดิน โคลน และก้อนหินที่ปนกันไหลบ่าลงมาตามร่องน้ำและลำห้วยด้วยความเร็วสูงและแรงมาก ทั้งสองอย่างนี้ในไทยมักเกิดพร้อมกันหรือต่อเนื่องกัน เพราะฝนก้อนเดียวกันที่ทำให้ลาดเขาถล่ม ก็เป็นฝนที่พัดพาดินโคลนลงมาตามลำห้วยด้วย จุดร่วมของทั้งคู่ชัดเจนคือ เกือบทั้งหมดถูกกระตุ้นด้วยฝน

ด้วยเหตุนี้ การเตรียมรับภัยจากลาดเขาจึงมีจังหวะเวลาที่ชัดเจน ช่วงมรสุมของไทยเป็นช่วงที่ฝนตกชุกและตกหนักติดต่อกัน จึงเป็นช่วงที่ความเสี่ยงดินถล่มและน้ำป่าไหลหลากสูงที่สุด คนที่อยู่ในพื้นที่ภูเขา ตีนลาด หรือใกล้ปากลำห้วย ต้องไวต่อฝนเป็นพิเศษในช่วงนี้ และที่สำคัญคือ ไม่ใช่แค่ฝนหน้าบ้าน แต่คือฝนที่ตกสะสมในพื้นที่ต้นน้ำเหนือขึ้นไป

คำเตือนอิงปริมาณฝน ไม่ใช่ฝนหน้าบ้าน

การเตือนภัยดินถล่มและน้ำป่าไหลหลากในไทยอิงจากปริมาณฝนเป็นหลัก กรมอุตุนิยมวิทยาออกประกาศเรื่องฝนตกหนักและฝนสะสม ส่วนกรมทรัพยากรธรณีและ ปภ. ใช้ข้อมูลฝนร่วมกับสภาพพื้นที่เสี่ยงในการแจ้งเตือนและสั่งการ หลักการง่าย ๆ ที่ต้องเข้าใจคือ ยิ่งฝนตกหนักและตกนานในพื้นที่ต้นน้ำมากเท่าไร ความเสี่ยงที่ลาดเขาจะถล่มและน้ำป่าจะไหลหลากก็ยิ่งสูงขึ้นเท่านั้น

สิ่งที่ต้องระวังเป็นพิเศษคือ ฝนอาจไม่ได้ตกหนักตรงบ้านคุณ แต่ตกหนักอยู่บนภูเขาเหนือขึ้นไป น้ำและดินโคลนที่สะสมในต้นน้ำสามารถไหลบ่าลงมาถึงพื้นที่ปลายน้ำได้ ทั้งที่ตรงนั้นฝนแทบไม่ตก ด้วยเหตุนี้การมองแค่ท้องฟ้าและฝนตรงหัวจึงไม่พอ วิธีที่พึ่งได้มากกว่าคือ ติดตามประกาศฝนของกรมอุตุนิยมวิทยา ตรวจว่าที่พักของคุณอยู่ในพื้นที่เสี่ยงหรือไม่ และปฏิบัติตามคำสั่งอพยพของทางการหรืออาสาสมัครป้องกันภัยฝ่ายพลเรือน (อปพร.) ในพื้นที่

เมื่อทางการประกาศเตือนหรือสั่งอพยพในพื้นที่ของคุณ นั่นคือสัญญาณที่ต้องเชื่อถือมากที่สุด อย่ารอให้เห็นดินถล่มด้วยตาตัวเองก่อนจึงค่อยเชื่อ เพราะเมื่อถึงตอนนั้นมักไม่มีเวลาเหลือให้ตัดสินใจแล้ว

วิธีตรวจว่าที่พักอยู่ในพื้นที่เสี่ยงหรือไม่

คนจำนวนไม่น้อยที่อยู่ริมเขา ไม่รู้เลยว่าบ้านของตัวเองตั้งอยู่ในพื้นที่เสี่ยงดินถล่ม ทั้งที่การตรวจสอบเรื่องนี้ทำได้ไม่ยาก

กรมทรัพยากรธรณีเป็นหน่วยงานที่จัดทำข้อมูลพื้นที่เสี่ยงภัยดินถล่มและธรณีพิบัติของประเทศ ระบุว่าหมู่บ้านและพื้นที่ใดบ้างที่มีความเสี่ยง ขณะที่ ปภ. รวบรวมข้อมูลพื้นที่เสี่ยงและระบบเตือนภัยในระดับพื้นที่ ลองใช้เวลาสักครู่ตรวจดูว่าบ้าน บ้านญาติที่ต่างจังหวัด รีสอร์ตหรือจุดกางเต็นท์ที่ชอบไปเป็นประจำ อยู่ในรายชื่อพื้นที่เสี่ยงหรือไม่ เพียงเท่านี้ก็พอจะรู้ว่าต้องระวังแค่ไหน

เวลาตรวจ ให้ดูสองอย่าง อย่างแรกคือ ทำเลที่ตั้ง ว่าที่พักอยู่ในพื้นที่เสี่ยงดินถล่มตามข้อมูลของทางการหรือไม่ อยู่ใกล้เชิงลาด ตีนเขา หรือปากร่องน้ำที่ไหลลงมาจากที่สูงหรือเปล่า อย่างที่สองคือ สถานการณ์ปัจจุบัน ว่าช่วงมรสุมหรือช่วงที่มีฝนตกหนัก พื้นที่ของคุณมีประกาศเตือนอยู่หรือไม่ อย่างแรกควรตรวจให้รู้ไว้ตั้งแต่ตอนที่ยังไม่มีฝน ส่วนอย่างที่สองคือสิ่งที่ต้องคอยจับตาเมื่อฝนเริ่มหนัก

ถ้าตรวจแล้วพบว่าที่พักอยู่ในพื้นที่เสี่ยงจริง ไม่ต้องตกใจ แต่ให้จำไว้ในใจ ช่วงมรสุมให้เพิ่มความใส่ใจกับฝนและคำเตือนขึ้นอีกนิด เตรียมกระเป๋าฉุกเฉินและเส้นทางอพยพไว้ล่วงหน้า แล้วทำตามการบ้านในส่วนถัด ๆ ไปของบทความนี้ก็เพียงพอ

สัญญาณเตือนที่พอเห็นแล้วต้องเลิกลังเล

ประกาศของทางการคือสิ่งที่ต้องยึดเป็นหลัก แต่สัญญาณที่เห็นเองก็มีค่าไม่แพ้กัน โดยเฉพาะตอนที่สัญญาณโทรศัพท์ไม่เสถียรและยังไม่ได้รับแจ้งเตือน สิ่งผิดปกติที่เห็นกับตาอาจเป็นสัญญาณเตือนก้อนสุดท้ายที่คุณจะได้ สัญญาณที่หน่วยงานด้านธรณีพิบัติเตือนกันมานานมีดังนี้

• รอยแตกใหม่บนพื้นดินหรือกำแพง พื้นดิน ถนน หรือกำแพงบ้านที่เคยปกติดี จู่ ๆ เกิดรอยแตกหรือรอยร้าวใหม่ อาจเป็นสัญญาณว่าดินด้านล่างเริ่มเคลื่อนตัว
• น้ำในบ่อหรือลำธารขุ่นผิดปกติ น้ำที่เคยใสกลับกลายเป็นขุ่นข้นและมีดินโคลนปน มักหมายความว่าต้นน้ำเริ่มมีดินสไลด์ลงมาแล้ว
• ต้นไม้ เสาไฟ หรือรั้วเอียง ต้นไม้ทั้งแถวหรือเสาที่เอียงผิดธรรมชาติ มักเป็นร่องรอยว่าลาดดินกำลังค่อย ๆ เลื่อนตัว
• เสียงดังครืนจากลาดเขา น้ำป่าและดินถล่มขณะเคลื่อนตัวจะเกิดเสียงดังครืนคล้ายรถไฟหรือเสียงคำรามต่ำ ๆ ถ้าได้ยินเสียงแปลกแบบนี้จากทางลาดเขา อาจหมายความว่ากำลังเกิดขึ้นแล้ว
• น้ำในลำธารขึ้น-ลงผิดปกติ ระดับน้ำที่พุ่งสูงขึ้นอย่างรวดเร็วเข้าใจได้ไม่ยาก แต่ที่ต้องระวังยิ่งกว่าคือน้ำที่จู่ ๆ ลดลงผิดปกติ เพราะอาจเป็นเพราะต้นน้ำถูกดินและก้อนหินอุดกั้นไว้ พอสิ่งกีดขวางนั้นแตกออก น้ำและดินโคลนจำนวนมากจะไหลบ่าลงมาทันที

สัญญาณเหล่านี้ไม่จำเป็นต้องปรากฏพร้อมกันทั้งหมด และไม่ได้มาเรียงตามลำดับ ขอเพียงเห็นสักหนึ่งหรือสองอย่าง ประกอบกับที่กำลังมีฝนตกหนัก ก็ให้ถือว่าเป็นสัญญาณที่ต้องออกได้แล้ว อย่ายืนดูอยู่กับที่หรือถ่ายคลิป

เมื่อมีคำสั่งอพยพต้องทำอย่างไร

หลักทองของการอพยพมีเพียงประโยคเดียว เมื่อได้รับคำสั่งอพยพหรือเห็นสัญญาณอันตราย ให้ไปทันทีโดยไม่ย้อนกลับไปเก็บของ เวลาสิบกว่านาทีที่เสียไปกับการขนของ อาจเป็นความต่างระหว่างถนนที่ยังผ่านได้กับถนนที่ขาดไปแล้ว

ทิศทางก็สำคัญไม่แพ้กัน การอพยพให้มุ่งไปยังที่ที่ ออกห่างจากเชิงลาดและร่องน้ำ ขึ้นที่สูงและมั่นคง อย่าวิ่งไปตามร่องน้ำหรือลำห้วย และยิ่งอย่าวิ่งลงไปทางปลายน้ำ เพราะน้ำป่าไหลหลากเคลื่อนตัวไปตามร่องน้ำลงสู่ที่ต่ำ การหนีไปตามร่องน้ำเท่ากับวิ่งไปทางเดียวกับมัน ถ้าทางการกำหนดจุดปลอดภัยหรือเส้นทางอพยพไว้แล้ว ให้ทำตามนั้นเป็นอันดับแรก

จังหวะเวลาก็ต้องคิดถึงเช่นกัน กลางคืนและช่วงฝนตกหนักคืออันตรายที่สุด ฝนมักหนักขึ้นในยามดึกขณะที่คนกำลังหลับและตอบสนองได้ช้าที่สุด กว่าจะสะดุ้งตื่นก็อาจไม่ทันแล้ว ผู้ที่อยู่ในพื้นที่ภูเขาและริมเขาในช่วงมรสุม ก่อนนอนควรตรวจสถานการณ์ฝนและคำเตือนอีกครั้ง อย่าปิดเสียงโทรศัพท์ เพื่อให้การแจ้งเตือนปลุกคุณให้ตื่นได้

เตรียมตัวไว้ตั้งแต่ยังไม่มีฝน

การเตรียมตัวที่ช่วยชีวิตได้จริงในภัยจากลาดเขา เกือบทั้งหมดทำเสร็จตั้งแต่ฝนยังไม่ตก ก่อนเข้าฤดูฝน ให้จัดการเรื่องเหล่านี้ให้เรียบร้อยในคราวเดียว

• ตรวจพื้นที่เสี่ยงให้ชัด ว่าบ้าน บ้านญาติ รีสอร์ตหรือจุดกางเต็นท์ที่ไปประจำ อยู่ในพื้นที่เสี่ยงดินถล่มตามข้อมูลของกรมทรัพยากรธรณีและ ปภ. หรือไม่ อยู่ใกล้ร่องน้ำหรือตีนลาดหรือเปล่า
• เตรียมกระเป๋าฉุกเฉินและเส้นทางอพยพ วางกระเป๋าฉุกเฉินไว้ในจุดที่คว้าได้ง่าย และลองเดินเส้นทางอพยพสักครั้งเพื่อยืนยันว่าทางขึ้นที่สูงและออกห่างจากร่องน้ำไปทางไหน ของในกระเป๋าดูได้จากหน้ากระเป๋าฉุกเฉินและรายการกระเป๋าฉุกเฉินที่กดเช็กได้
• แบ่งหน้าที่ช่วยเหลือกันไว้ล่วงหน้า ผู้สูงอายุ ผู้พิการ และเด็กเล็กในบ้าน ตกลงกันไว้ว่าใครดูแลใคร และจะเคลื่อนย้ายอย่างไร ในชุมชนก็ช่วยกันดูได้ ลองสำรวจไว้ว่าเพื่อนบ้านคนไหนต้องการความช่วยเหลือ
• ช่วงมรสุมให้จับตาฝนและคำเตือน ติดตามประกาศฝนตกหนักของกรมอุตุนิยมวิทยาและสถานการณ์เตือนภัยในพื้นที่ ช่วงฝนหนักให้โทรศัพท์อยู่ในสภาพที่รับแจ้งเตือนได้ตลอด

การเตรียมตัวเหล่านี้เป็นชุดเดียวกับการเตรียมรับภัยในบ้านด้านอื่น ทำไปพร้อมกันจะครบถ้วนกว่า หากอยากจัดการบ้านทั้งหลังให้พร้อมในคราวเดียว อ่านรายการเต็มได้ที่เตรียมบ้านให้พร้อมรับภัยพิบัติ และเนื่องจากดินถล่มมักมาพร้อมพายุและฝนหนัก หน้าพายุและน้ำท่วมก็ควรอ่านควบคู่กันไป

คำเตือนเพิ่มเติมสำหรับผู้เดินป่าและบ้านริมเขา

ภัยจากลาดเขาไม่ได้กระทบเฉพาะผู้อยู่อาศัย คนที่เข้าป่าและไปกางเต็นท์ในพื้นที่ภูเขากลับเสี่ยงเข้มข้นกว่า เพราะส่วนใหญ่อยู่ริมลำห้วยหรือในหุบเขาพอดี หลักปฏิบัติที่ใช้ได้จริงมีดังนี้

• เลี่ยงการกางเต็นท์ในลำห้วยและทางน้ำ ริมลำห้วยดูราบเรียบและเหมาะกางเต็นท์ แต่มันคือทางที่น้ำและดินโคลนจะผ่านพอดี เลือกจุดกางเต็นท์ที่อยู่ห่างลำห้วยและอยู่บนที่สูงกว่า
• ฝนหนักบนภูเขาให้รีบลงก่อน ไม่ข้ามลำห้วย พอฝนตกหนักบนที่สูง ระดับน้ำในลำห้วยพุ่งสูงได้ในเวลาไม่กี่นาที แทนที่จะติดอยู่คนละฝั่ง ให้รีบลงตั้งแต่ฝนยังไม่หนักและน้ำยังต่ำ ถ้าน้ำขึ้นสูงแล้วอย่าเสี่ยงข้ามลำห้วยเด็ดขาด
• ก่อนออกเดินทางให้ตรวจสภาพอากาศและเส้นทางปิด ดูประกาศฝนตกหนักของกรมอุตุนิยมวิทยาก่อน และเช็กว่าเส้นทางหรืออุทยานมีการปิดหรือประกาศเตือนหรือไม่ อากาศไม่ดีก็เลื่อนไปก่อน ภูเขาอยู่ตรงนั้นเสมอ

ผู้ประกอบการรีสอร์ตและจุดกางเต็นท์ก็เช่นกัน ก่อนเข้าฤดูฝนให้ตรวจว่าพื้นที่ของตนอยู่ในเขตเสี่ยงหรือไม่ เตรียมช่องทางติดต่อและแผนอพยพให้พร้อม เมื่อฝนหนักให้แจ้งผู้เข้าพักให้ลงจากพื้นที่แต่เนิ่น ๆ ซึ่งได้ผลกว่าการตามแก้ทีหลังมาก