Gök gürledi, nereye sığınmalı?

Gök gürültüsünü duyunca içeri gir ve 30/30 kuralı

Yıldırımdan korunmanın özü aslında tek bir cümlede toplanır: gök gürültüsünü duyuyorsan, şimşek zaten sana çarpabilecek kadar yakın demektir, hemen sığınacak bir yer bul. Yıldırım, henüz yağmur yağmıyor gibi görünen bir yerden yatay biçimde kilometrelerce uzağa çakabilir; bu yüzden "hava daha kararmadı, yağmur başlamadı" güvende olduğun anlamına gelmez. Gök gürledi mi, içeri gir.

Peki çıkmak için ne kadar beklemeli? Akılda kalıcı bir "30/30 kuralı" var: ilk 30, yıldırımın ne kadar yakın olduğunu ölçer — şimşeği gördükten sonra saymaya başla, 30 saniye içinde gök gürültüsünü duyduysan fırtına bulutu sana yaklaşık 10 kilometre içindedir, tehlikeli menzile girmişsin, hemen sığın. İkinci 30, ne zaman güvende olduğunu ölçer — son gök gürültüsünü duyduktan sonra tam 30 dakika daha bekle, ancak o zaman fırtına uzaklaşmış ve dışarı çıkmak güvenli sayılır. Çoğu kişi yağmur hafifleyip iş bitti sanınca dışarı çıkar ve arkadan gelen bir yıldırıma yakalanır; bu 30 dakikalık sabır çok önemlidir.

Gerçekte neresi güvenli bir sığınak

Sadece çatısı var diye bir yer güvenli değildir. Yıldırımı gerçekten durduran sığınaklar başlıca iki türlüdür.

Biri, tam yapılı sağlam bir binadır — duvarı, elektrik tesisatı ve su borusu olan bir yapı. Bina yıldırım aldığında akım bu metal borular ve donatı boyunca toprağa akar, içerideki kişi görece güvende olur. Kameriye, saha kenarındaki üstü kapalı gölgelik, otobüs durağı, çadır gibi yalnızca çatısı olup tam bir yapısı olmayan yerler koruma sağlamaz.

İkincisi, sert tavanlı metal bir araçtır, örneğin sıradan bir otomobil; camları kapat, elini araç gövdesinin metaline değdirme. Burada çoğu kişinin ters bildiği bir noktayı düzeltelim: araç görece güvenlidir çünkü metal gövde akımı dış kabuğa ve oradan toprağa yönlendirir (Faraday kafesi mantığı), lastiklerin yalıtkanlığı yüzünden değil. Bu yüzden üstü açık araba, motosiklet ve dört yanı açık sac römork bu korumayı sağlamaz. Araca girince de fırtına geçene kadar yola çıkma.

İçeri girince de gevşeme

Sağlam bir binaya sığınmak riski çok azaltır, ama yıldırımın akımı su borusu ve elektrik hatları boyunca içeri girebilir; bu yüzden gök tam gürlerken evin içinde de birkaç şeyden uzak durmak iyi olur.

• Su borusundan ve suyla temastan kaçın. Yıldırım varken duş almamaya, el ve bulaşık yıkamamaya çalış. Su boruları çoğunlukla metaldir ve suya bağlıdır; bina yıldırım alırsa akım boru boyunca ilerleyebilir. "Yıldırımda duş alma" sözünün gerçek nedeni de budur — sorun su borusudur, başka bir şey değil.
• Kablolu telefon kullanma. Telefon hattına bağlı sabit telefonu fırtına sırasında kullanmamak en iyisidir; hat aynı şekilde akımı içeri taşıyabilir. Telsiz telefon ve şarja takılı olmayan cep telefonunda bu sorun yoktur, rahatça kullanılabilir.
• Prize takılı cihazlardan uzak dur. Yıldırım varken fişe takılı masaüstü bilgisayarı, kablolu büyük ev aletlerini az kullan; önemli cihazlar için normal zamanda parazit/akım koruyucu (ani gerilim koruyucu) takılabilir, fırtınada çekilebilecek olanı çek.
• Kapı ve pencerelerden biraz uzaklaş. Cam kenarında şimşek seyretme; donatılı beton duvara yaslanma ya da yere uzanma.

Gerçekten sığınacak yer yoksa

En iyisi elbette havayı önceden okuyup gök gürleyince içeri girmektir. Ama dağda, tarlada, sahada olur da bir anda sağlam bina ya da araç bulamazsan, aşağıdakiler riski en aza indiren son çarelerdir — güvenliği garanti etmez, yalnızca "iki kötüden az olanını" seçer.

• En yüksek nesne olma. Tepe noktasından, sırttan, açık yüksek arazilerden uzaklaş, zemini alçak yerlere doğru in.
• Tek başına duran büyük ağaçlardan uzak dur. Açıklıkta yalnız duran bir ağacın altına sığınma. Ağaçlıktaysan görece alçak ve sık ağaç kümesini bul, en yüksek birkaç ağaçtan kaç.
• Su yüzeyinden ve metalden uzak dur. Göletten, dereden, yüzme havuzundan çık; metal tel çitten, dikenli telden, metal direkten, golf sopasından, tarım aletinden gibi iletken ve ince-uzun şeylerden uzaklaş.
• Dağıl, bir yere kümelenme. Kalabalıkken birbirinizden mesafe açın ki yıldırım düşerse aynı anda birçok kişi zarar görmesin.
• Yere düz uzanma. Yıldırım yere düştükten sonra akım zemin boyunca yayılır; vücudun zemine değen alanı ne kadar büyükse o kadar tehlikelidir. Alçak bir çukur bulup çömel, hacmini küçült, ayaklarını bitiştir; ama bu yalnızca çaresiz kalınınca alınacak son duruştur, asıl yapılması gereken bir an önce güvenli binaya ya da araca ulaşmaktır.

Çok yayılmış yıldırım yanlış inanışları

Yıldırım konusunun yanlış inanışı bol; bazıları insanı tam tersine tehlikeli bir seçime iter. Sık duyulan birkaçını netleştirelim.

• "Telefonla oynamak, konuşmak yıldırım çeker" — böyle bir şey yok. Telefon gibi küçük bir cihaz yıldırımı üzerine çekmez; çarpılıp çarpılmayacağın, açıklıkta olup olmadığına ve en yüksek nesne olup olmadığına bağlıdır, üzerinde telefon ya da metal takı olmasıyla ilgisi yoktur. Asıl dikkat edilecek şey "kablolu" sabit telefon ve şarjda kabloya bağlı cihazlardır.
• "Lastik ayakkabı giyince ya da lastik üzerinde durunca yıldırım çarpmaz" — yanlış. İncecik bir lastik tabakası, kilometrelerce havayı delip geçen yıldırımı durduramaz. Araç güvenliği metal gövdenin akımı akıtmasından gelir, lastiğin yalıtkanlığından değil.
• "Büyük ağacın altına sığın" — çok tehlikeli. Tek başına duran büyük ağaç çoğu zaman açıklıktaki en yüksek noktadır ve yıldırımın sık hedefidir; ağaç altı, kaçınılması gereken yerlerin başında gelir.
• "Yıldırımda duş alınmaz" — bu aslında doğru. Ama nedeni metal su borusu ve suyun akımı iletebilmesidir, bir gizem değil. Yani yıldırım varken suyla temastan, duştan, bulaşıktan kaçınmak doğrudur.
• "Metal takıları çıkarınca güvende olunur" — bunun için sığınmayı geciktirme. Üzerindeki küçük metal yıldırımı üzerine çekmez; enerjini bir an önce güvenli yere girmeye harca, kolyeyi çıkarmaya değil.

Yıldırımda en kritik hata, "biraz sonra çıkar" deyip menzilin içinde kalmaktır. Gök gürültüsünü duyuyorsan tartışacak an değil, harekete geçecek andır.

Yıldırım çarpan kişiye hemen ilk yardım yapılabilir

Çoğu kişinin bilmediği ama hayat kurtarabilecek bir gerçek: yıldırım çarpan kişinin üzerinde elektrik kalmaz, hemen dokunulabilir ve anında ilk yardıma başlanabilir, sana bir şey olmaz.

Yıldırım çoğu zaman kalp ve solunum durmasına yol açar. Biri yıldırımla yere yığılıp tepkisiz kaldıysa ve normal soluk almıyorsa, önce kendi güvenliğini kontrol et (fırtına sürüyor olabilir, yaralıyı mümkünse görece güvenli bir yere al), hemen 112'yi ara ve derhal CPR'a başla, varsa OED (otomatik eksternal defibrilatör) kullan. Yıldırım ölümlerinin çoğu o anki kalp durmasıdır ve zamanında, aralıksız CPR insanı geri getirmenin anahtarıdır. Kalp masajı ve OED'nin temel adımlarını evde temel ilk yardım yazısından hatırlayabilirsin.