ฟ้าผ่าแล้ว หลบตรงไหนถึงจะถูก?

ได้ยินฟ้าร้องให้เข้าที่ร่ม กับกฎ 30/30

การป้องกันฟ้าผ่าสรุปแล้วมีประโยคเดียวที่ควรจำจริง ๆ คือ เมื่อคุณได้ยินเสียงฟ้าร้อง แปลว่าฟ้าแลบใกล้พอที่จะผ่าถึงตัวคุณได้แล้ว ต้องรีบหาที่หลบทันที ฟ้าผ่าสามารถแลบออกจากบริเวณที่ดูเหมือนยังไม่ตกฝนพุ่งมาไกลได้ ดังนั้น "ฟ้ายังไม่มืด ฝนยังไม่ตก" ไม่ใช่เหตุผลว่าปลอดภัย ได้ยินฟ้าร้องก็เข้าที่ร่ม

แล้วต้องรอนานแค่ไหนจึงออกได้ มี "กฎ 30/30" ที่จำง่าย เลข 30 ตัวแรกใช้ดูว่าฟ้าอยู่ใกล้แค่ไหน คือพอเห็นฟ้าแลบให้เริ่มนับวินาที ถ้าภายใน 30 วินาทีได้ยินเสียงฟ้าร้อง แปลว่าเมฆฟ้าผ่าอยู่ห่างประมาณ 10 กิโลเมตร เข้าเขตอันตรายแล้ว ให้รีบหลบ ส่วนเลข 30 ตัวที่สองใช้ดูว่าเมื่อไรถึงปลอดภัย คือหลังได้ยินเสียงฟ้าร้อง ครั้งสุดท้าย ให้รอครบ 30 นาทีจึงถือว่าพายุผ่านไปและกลับออกไปกลางแจ้งได้ หลายคนออกไปตอนฝนเริ่มซาแล้วคิดว่าจบแล้ว กลับโดนฟ้าผ่าดวงท้าย ๆ ความอดทน 30 นาทีนี้สำคัญมาก

ที่แบบไหนจึงนับว่าปลอดภัย

มีหลังคาไม่ได้แปลว่าปลอดภัย ที่หลบที่กันฟ้าผ่าได้จริงมีอยู่สองแบบหลัก ๆ

แบบแรกคืออาคารมั่นคงที่มีโครงสร้างครบ คือบ้านที่มีผนัง มีระบบสายไฟ และมีท่อน้ำ เมื่ออาคารถูกฟ้าผ่า กระแสจะไหลไปตามท่อโลหะและเหล็กเสริมเหล่านี้ลงสู่ดิน คนที่อยู่ข้างในจึงปลอดภัยกว่า ส่วนศาลา เพิงกันฝนริมสนาม ป้ายรถเมล์ หรือเต็นท์ ที่มีแต่หลังคาไม่มีโครงสร้างครบ ไม่ได้ให้การป้องกัน

แบบที่สองคือรถที่มีหลังคาแข็งเป็นโลหะ เช่นรถเก๋งทั่วไป ให้ปิดกระจกให้เรียบร้อยและอย่าเอามือไปแตะส่วนที่เป็นโลหะของตัวรถ ตรงนี้ต้องแก้ความเข้าใจที่หลายคนจำสลับ คือรถปลอดภัยกว่า เพราะตัวถังโลหะจะนำกระแสไปตามเปลือกนอกแล้วลงสู่พื้น (คล้ายหลักการกรงฟาราเดย์) ไม่ใช่เพราะยางรถเป็นฉนวน ฉะนั้นรถเปิดประทุน มอเตอร์ไซค์ หรือรถอีแต๋นเปิดโล่งจึงไม่มีการป้องกันนี้ เข้าไปในรถแล้วก็รอให้พายุผ่านไปก่อนจึงค่อยออกรถ

เข้าในอาคารแล้วก็อย่าประมาท

การหลบเข้าอาคารมั่นคงลดความเสี่ยงไปมากแล้ว แต่กระแสจากฟ้าผ่าอาจวิ่งมาตามท่อน้ำและสายไฟเข้ามาในบ้านได้ ดังนั้นตอนฟ้าผ่าแรง ๆ ในบ้านก็ยังมีบางอย่างที่ควรเลี่ยง

• เลี่ยงการสัมผัสท่อน้ำและการใช้น้ำ ตอนฟ้าผ่าพยายามอย่าอาบน้ำ ล้างมือ ล้างจาน ท่อน้ำส่วนใหญ่เป็นโลหะและต่อกับน้ำ ถ้าอาคารถูกฟ้าผ่า กระแสอาจวิ่งตามท่อน้ำมาได้ นี่คือเหตุผลจริง ๆ ของคำที่ว่า "ฟ้าผ่าอย่าอาบน้ำ" ปัญหาอยู่ที่ท่อน้ำ ไม่ใช่อย่างอื่น
• อย่าใช้โทรศัพท์มีสาย โทรศัพท์บ้านที่ต่อสายไว้ ช่วงฟ้าผ่าควรงดใช้ เพราะสายโทรศัพท์ก็อาจนำกระแสเข้ามาได้ ส่วนโทรศัพท์ไร้สายและมือถือที่ไม่ได้เสียบสายชาร์จไม่มีปัญหานี้ ใช้ได้ตามปกติ
• อยู่ห่างเครื่องใช้ไฟฟ้าที่เสียบปลั๊กและเต้ารับ ตอนฟ้าผ่าให้ลดการใช้คอมพิวเตอร์ตั้งโต๊ะและเครื่องใช้ไฟฟ้าขนาดใหญ่ที่ต่อสาย อุปกรณ์สำคัญปกติควรติดเครื่องป้องกันไฟกระชาก และตอนฟ้าผ่าถ้าถอดปลั๊กได้ก็ถอด
• อยู่ให้ห่างประตูหน้าต่าง อย่าไปยืนพิงหน้าต่างดูฟ้าแลบ และอย่าพิงผนังคอนกรีตที่มีเหล็กเสริมหรือนอนราบกับพื้น

เมื่อกลางแจ้งไม่มีที่หลบจริง ๆ

ทางที่ดีที่สุดคือดูท้องฟ้าล่วงหน้า ได้ยินฟ้าร้องก็เข้าที่ร่ม แต่ถ้าบังเอิญอยู่บนเขา ในนา หรือในสนาม แล้วหาอาคารมั่นคงหรือรถไม่ได้ทัน สิ่งเหล่านี้คือทางเลือกสุดท้ายเพื่อลดความเสี่ยงให้เหลือน้อยที่สุด มันไม่ได้รับประกันความปลอดภัย เป็นเพียง "เลือกที่เสี่ยงน้อยกว่า"

• อย่าเป็นวัตถุที่สูงที่สุด ออกจากยอดเขา สันเขา และที่สูงโล่ง เคลื่อนลงมาที่ต่ำ
• อยู่ห่างต้นไม้สูงโดด ๆ อย่าหลบใต้ต้นไม้เดี่ยวกลางที่โล่ง ถ้าอยู่ในดงไม้ ให้หาบริเวณที่มีต้นไม้เตี้ยและถี่ เลี่ยงต้นที่สูงที่สุด
• อยู่ห่างผิวน้ำและโลหะ ออกจากสระ ลำธาร สระว่ายน้ำ และอยู่ห่างรั้วโลหะ ลวดหนาม เสาโลหะ ไม้กอล์ฟ อุปกรณ์การเกษตร ของที่นำไฟฟ้าและเป็นเส้นยาว
• กระจายกัน อย่าออกันเป็นกลุ่ม เวลาอยู่หลายคนให้เว้นระยะห่างกัน หากฟ้าผ่าลงมาจะได้ไม่บาดเจ็บพร้อมกันหลายคน
• อย่านอนราบกับพื้น เมื่อฟ้าผ่าลงพื้นกระแสจะแผ่ไปตามพื้นดิน ยิ่งตัวแนบพื้นมากยิ่งเสี่ยง ให้หาที่ต่ำย่อตัวลง ทำตัวให้เล็ก เท้าชิดกัน แต่นี่เป็นท่าสุดท้ายเมื่อจนปัญญาเท่านั้น สิ่งที่ควรทำจริง ๆ คือรีบย้ายไปยังอาคารหรือรถที่ปลอดภัยให้เร็วที่สุด

ความเชื่อเรื่องฟ้าผ่าที่ลอยกันมามาก

เรื่องฟ้าผ่ามีความเชื่อผิด ๆ เยอะเป็นพิเศษ บางอย่างทำให้คนเลือกทางที่อันตรายกว่าเดิม ขอหยิบที่พบบ่อยมาอธิบายให้ชัด

• "เล่นมือถือ คุยมือถือ ล่อฟ้า" — ไม่จริง ของเล็ก ๆ อย่างมือถือไม่ได้ดึงฟ้าเข้ามา จะถูกฟ้าผ่าหรือไม่ขึ้นกับว่าคุณอยู่ในที่โล่งหรือเป็นวัตถุที่สูงที่สุดหรือเปล่า ไม่เกี่ยวกับว่ามีมือถือหรือเครื่องประดับโลหะติดตัว สิ่งที่ต้องระวังจริง ๆ คือโทรศัพท์บ้าน "มีสาย" และอุปกรณ์ที่กำลังชาร์จต่อสายอยู่
• "ใส่รองเท้ายาง ยืนบนยางแล้วฟ้าไม่ผ่า" — ผิด ยางบาง ๆ กันฟ้าที่ทะลุอากาศได้เป็นกิโลเมตรไม่ได้ รถปลอดภัยเพราะตัวถังโลหะนำกระแส ไม่ใช่เพราะยางเป็นฉนวน
• "หลบฝนใต้ต้นไม้ใหญ่" — อันตรายมาก ต้นไม้ใหญ่โดด ๆ มักเป็นจุดสูงที่สุดในที่โล่ง เป็นเป้าของฟ้าผ่าที่พบบ่อย ใต้ต้นไม้จึงเป็นที่ที่ควรเลี่ยงที่สุด
• "ฟ้าผ่าห้ามอาบน้ำ" — ประโยคนี้มีเหตุผลจริง แต่เหตุผลคือท่อน้ำโลหะและน้ำอาจนำกระแส ไม่ใช่เรื่องลี้ลับ ดังนั้นตอนฟ้าผ่าให้เลี่ยงการใช้น้ำ อาบน้ำ ล้างจาน จึงเป็นสิ่งที่ถูกต้อง
• "ต้องถอดเครื่องประดับโลหะก่อนจึงปลอดภัย" — ไม่จำเป็นถึงขั้นมัวเสียเวลาหลบ โลหะชิ้นเล็กบนตัวไม่ได้ดึงฟ้าเข้ามา ควรเอาแรงไปรีบเข้าที่ปลอดภัยมากกว่ามัวถอดสร้อย

อีกความเสี่ยงที่มาคู่กับหน้าร้อนคือความร้อนจนป่วย ถ้าอยากรู้ว่าเพลียแดดกับโรคลมแดดต่างกันอย่างไรและปฐมพยาบาลอย่างไร อ่านต่อได้ที่ ภาวะจากความร้อนและโรคลมแดด

คนที่ถูกฟ้าผ่าปฐมพยาบาลได้ทันที

ข้อนี้หลายคนไม่รู้ แต่อาจช่วยชีวิตได้ คือ คนที่ถูกฟ้าผ่าไม่มีกระแสไฟฟ้าค้างอยู่ในตัว เข้าไปสัมผัสและปฐมพยาบาลได้ทันที ไม่ทำให้คุณถูกไฟดูด

ฟ้าผ่ามักทำให้หัวใจและการหายใจหยุด ถ้ามีคนถูกฟ้าผ่าล้มลง ไม่ตอบสนองและไม่หายใจตามปกติ ให้เช็กก่อนว่าตรงนั้นตัวเราเองปลอดภัยด้วย (พายุอาจยังอยู่ พยายามย้ายผู้บาดเจ็บไปยังที่ปลอดภัยกว่า) แล้วรีบโทร 1669 และเริ่มปั๊มหัวใจ (CPR) ทันที ถ้ามีเครื่อง AED ก็ใช้ การเสียชีวิตจากฟ้าผ่าหลายรายเกิดจากหัวใจหยุดเต้นในตอนนั้น การปั๊มหัวใจที่ทันเวลาและต่อเนื่องคือกุญแจที่ดึงคนกลับมาได้ ขั้นตอนการปั๊มหัวใจและ AED เบื้องต้นดูได้ที่บทความ ปฐมพยาบาลเบื้องต้นที่บ้าน