ร้อนจนเวียนหัว นี่คือเพลียแดดหรือโรคลมแดด?

ภาวะจากความร้อนไม่ได้มีแบบเดียว

เวลาร้อนจนไม่สบายตัวในหน้าร้อน เรามักเหมารวมเรียกว่า "เป็นลมแดด" หมดทุกอย่าง แต่จริง ๆ แล้วในทางการแพทย์ ภาวะจากความร้อนเป็นกลุ่มอาการที่ความรุนแรงต่างกันมาก ลองนึกภาพเป็นสามจุดบนเส้นเดียวกันจะจำง่ายกว่า และจะรู้ว่าเมื่อไรควรเริ่มกังวลจริงจัง

ตะคริวแดด เป็นแบบที่เบาที่สุด มักเกิดหลังเสียเหงื่อมากแล้วดื่มแต่น้ำเปล่าโดยไม่ได้เติมเกลือแร่ กล้ามเนื้อจะเกร็งเป็นก้อนขึ้นมาเอง พบบ่อยที่น่อง ต้นขา หรือหน้าท้อง ตอนนี้คนยังรู้ตัวดี อุณหภูมิยังไม่สูงนัก แค่พาเข้าที่ร่ม พัก จิบน้ำผสมเกลือแร่ และค่อย ๆ ยืดกล้ามเนื้อเบา ๆ ส่วนใหญ่ก็ทุเลา

เพลียแดด อยู่ตรงกลางของเส้นนี้ และเป็นแบบที่เจอบ่อยที่สุดในหน้าร้อนบ้านเรา ร่างกายพยายามระบายความร้อนด้วยการขับเหงื่อออกมาก จนเสียน้ำและเกลือแร่ คนจะรู้สึกอ่อนเพลีย หน้ามืด คลื่นไส้อยากอาเจียน ปวดหัว หน้าซีด ผิวจับดูเย็นชื้นเหนียว ๆ ชีพจรเต้นเร็วแต่เบา จุดสำคัญคือ ตอนนี้คนยังรู้ตัวดี อุณหภูมิร่างกายมักปกติหรือสูงขึ้นเพียงเล็กน้อย ถ้าจัดการถูก คือพาไปนอนในที่เย็น ยกขาสูง คลายเสื้อผ้า พัดหรือใช้ผ้าชุบน้ำเช็ดตัวลดอุณหภูมิ จิบน้ำทีละน้อย มักค่อย ๆ ดีขึ้น แต่ถ้าปล่อยไว้และยังอยู่ในที่ร้อนต่อ เพลียแดดก็ลุกลามเป็นโรคลมแดดได้

โรคลมแดด (ฮีทสโตรก) เป็นแบบที่หนักที่สุดและถึงตายได้ ระบบควบคุมอุณหภูมิของร่างกายรวนไปทั้งระบบ อุณหภูมิแกนกลางพุ่งสูงอย่างรวดเร็ว สัญญาณอันตรายที่สุดตอนนี้คือ สติที่เปลี่ยนไป เริ่มสับสน ตอบไม่ตรงคำถาม พูดไม่รู้เรื่อง พฤติกรรมแปลก ๆ หนักขึ้นก็ชักและหมดสติ ผิวมักร้อนจัดและแดง โรคลมแดดไม่ใช่ระดับ "พักสักครู่แล้วหาย" มันทำลายสมอง หัวใจ ไต และอวัยวะอื่น ยิ่งลากยาวความเสี่ยงยิ่งพอกขึ้นทุกนาที ต้องถือเป็นภาวะฉุกเฉินและจัดการทันที

แยกเพลียแดดกับโรคลมแดดอย่างไร

ในสถานการณ์จริงคุณคงไม่มีปรอทไปวัดอุณหภูมิแกนกลางของทุกคน ฉะนั้นการตัดสินใจต้องอาศัยสัญญาณที่มองเห็นและถามได้ จับสองอย่างเป็นหลักก็พอ คือ สติ และ ความรู้สึกร้อนของผิว

ถ้าใครสักคนร้อนจนไม่สบายตัว แต่ยังตอบคำถามได้ดี รู้ว่าตัวเองอยู่ที่ไหน ผิวชื้นเย็นมีเหงื่อ ก็มีแนวโน้มเป็น เพลียแดด ให้ลดอุณหภูมิ จิบน้ำ แล้วเฝ้าดู แต่ถ้ามีอย่างใดอย่างหนึ่งต่อไปนี้ คือ เรียกชื่อแล้วตอบแปลก ๆ พูดวกวน จำคนไม่ได้ ผิวแห้งร้อนหรือร้อนจัด ชัก หรือหมดสติ ให้ ถือเป็นโรคลมแดดทันที อย่ามัวลังเลว่า "แค่เหนื่อยเกินไปหรือเปล่า" ประเมินเผื่อไว้หนักดีกว่าประเมินต่ำเกินไป

ตารางด้านล่างวางจุดที่คนชอบเอามาเทียบกันให้เห็นชัด ๆ มันมีไว้ช่วยให้จับทิศทางได้เร็วหน้างาน ไม่ใช่การวินิจฉัยแบบละเอียด การตัดสินจริงต้องดูภาพรวม ถ้าไม่แน่ใจให้เอนไปทางที่หนักกว่าไว้ก่อน

ปฐมพยาบาลตอนนั้น: ลดอุณหภูมิคือหัวใจ

ทิศทางการปฐมพยาบาลของเพลียแดดและโรคลมแดดเหมือนกัน คือออกจากที่ร้อน ลดอุณหภูมิ และเติมน้ำ ต่างกันตรงที่โรคลมแดดต้องเร็วกว่า เข้มข้นกว่า และต้องขอความช่วยเหลือไปพร้อมกันเสมอ

เมื่อสงสัยว่าเป็นเพลียแดด:

• พาเข้าที่ร่มที่อากาศถ่ายเท ในห้องที่มีแอร์ได้ยิ่งดี อย่างน้อยก็ใต้ร่มไม้หรือใต้ชายคา ให้พ้นจากแดดจัดและที่อบอ้าวก่อน
• ให้นอนลง ยกขาสูงเล็กน้อย และคลายเสื้อผ้า ปลดกระดุมคอ เข็มขัด ถอดเสื้อผ้าส่วนเกินหรือที่เปียกเหงื่อออก เพื่อให้ร่างกายระบายความร้อนได้ดี
• ช่วยลดอุณหภูมิ ใช้ผ้าชุบน้ำเช็ดหรือวางประคบตามตัว พัดให้ หรือพรมน้ำที่ผิวแล้วเป่าลม เน้นที่คอ รักแร้ และขาหนีบ ซึ่งเป็นจุดที่หลอดเลือดใหญ่ผ่าน
• ให้จิบน้ำทีละน้อยเมื่อยังรู้ตัวดีเท่านั้น ให้เครื่องดื่มเกลือแร่หรือน้ำผสมเกลือนิดหน่อย ค่อย ๆ จิบ อย่ากรอกทีเดียวมาก ๆ ถ้าเริ่มคลื่นไส้หรือเบลอ ให้หยุดป้อน
• เฝ้าดู โดยทั่วไปพักและลดอุณหภูมิแล้วจะค่อย ๆ ดีขึ้น ถ้าผ่านไปสักพักไม่ดีขึ้น หรือกลับแย่ลงจนเริ่มสับสน ให้เปลี่ยนมาจัดการแบบโรคลมแดดและโทร 1669 ทันที

เมื่อสงสัยว่าเป็นโรคลมแดด (ไม่ค่อยรู้ตัว อุณหภูมิสูงมาก) นี่คือภาวะฉุกเฉิน ให้ทำสองอย่างพร้อมกัน:

• โทร 1669 ทันที บอกสถานที่ให้ชัด บอกอาการของผู้ป่วย (ไม่ค่อยรู้ตัว ผิวร้อนจัด) และขอรถพยาบาล
• อย่ารอรถพยาบาลจึงค่อยลดอุณหภูมิ ให้เริ่มลดทันที พาเข้าที่ร่ม ถอดเสื้อผ้าส่วนเกิน ราดน้ำเย็นให้ทั่วตัว หรือใช้ผ้าชุบน้ำร่วมกับการพัดแรง ๆ และวางถุงน้ำแข็งหรือของเย็นที่คอ รักแร้ และขาหนีบ หลักการของโรคลมแดดคือ "ลดอุณหภูมิก่อน แล้วค่อยส่งโรงพยาบาล" การดึงอุณหภูมิแกนกลางลงให้เร็วที่สุดคือกุญแจที่ช่วยรักษาอวัยวะไว้
• คนที่ไม่ค่อยรู้ตัว อย่าป้อนน้ำ เพราะกลืนไม่ได้ดี ป้อนน้ำหรือยาจะสำลักและลงหลอดลม ให้ตั้งใจลดอุณหภูมิและรอทีมกู้ชีพ
• ถ้าไม่หายใจและไม่ตอบสนอง ให้เริ่มปั๊มหัวใจ (CPR) และลดอุณหภูมิต่อไปจนกว่าทีมกู้ชีพจะมารับช่วง ขั้นตอนการปั๊มหัวใจเบื้องต้นดูได้ที่บทความ ปฐมพยาบาลเบื้องต้นที่บ้าน

ป้องกันความร้อนในชีวิตประจำวัน

ภาวะจากความร้อนเกือบทั้งหมดป้องกันได้ พอเข้าหน้าร้อน ให้เปลี่ยนเรื่องต่อไปนี้เป็นนิสัย ก็กดความเสี่ยงลงได้มาก

• อย่ารอให้กระหายจึงค่อยดื่มน้ำ เพราะพอกระหายร่างกายก็ขาดน้ำไปแล้ว วันที่อากาศร้อนให้จิบน้ำทีละน้อยเป็นระยะ ถ้าเสียเหงื่อมากหรือทำกิจกรรมหนักก็เติมเครื่องดื่มเกลือแร่ด้วย ถ้าปัสสาวะสีเข้มมักแปลว่าดื่มน้ำไม่พอ
• เลี่ยงช่วงที่ร้อนที่สุดของวัน ถ้าต้องทำกิจกรรมกลางแจ้ง ออกกำลัง หรือทำงาน ให้จัดไว้ช่วงเช้าตรู่หรือตอนเย็น เลี่ยงช่วงเที่ยงถึงบ่ายที่แดดแรงและอบอ้าวที่สุด ถ้าจำเป็นต้องอยู่กลางแดดจริง ๆ ให้เผื่อเวลาพักในที่ร่มและดื่มน้ำบ่อย ๆ
• เสื้อผ้าและการกันแดด เลือกเสื้อผ้าสีอ่อน หลวม ระบายอากาศได้ดี สวมหมวก กางร่ม ทาครีมกันแดด เสื้อผ้าที่อบและไม่ระบายจะยิ่งทำให้ร่างกายระบายความร้อนยาก
• ระวัง "ในบ้านที่อบร้อน" ห้องที่ไม่มีแอร์หรือไม่เปิดแอร์ ในช่วงที่อากาศร้อนจัดก็อันตรายเช่นกัน โดยเฉพาะกับผู้สูงอายุ ถ้าควรเปิดแอร์หรือพัดลมก็เปิด กลางวันปิดม่านกันแดด และถ้าจำเป็นก็ออกไปพักในที่สาธารณะที่มีแอร์ เช่น ห้างหรือศูนย์ราชการ
• อย่าทิ้งคนหรือสัตว์เลี้ยงไว้ในรถลำพังเด็ดขาด ต่อให้แค่ "ลงไปแป๊บเดียว" รถที่ปิดสนิทจอดกลางแดดอุณหภูมิขึ้นเร็วมาก ไม่กี่นาทีก็ถึงระดับอันตราย เด็ก ผู้สูงอายุ และสัตว์เลี้ยงอาจเป็นอันตรายได้ ทุกครั้งที่เปิดประตูลงรถให้ติดนิสัยหันไปดูเบาะหลัง
• ดูแลกลุ่มเสี่ยงเป็นพิเศษ ผู้สูงอายุรับรู้ความกระหายได้ช้าลง โรคประจำตัวหรือยาบางชนิดมีผลต่อการระบายความร้อนและการขับเหงื่อ เด็กเล็กมีระบบควบคุมอุณหภูมิที่ยังพัฒนาไม่เต็มที่ ส่วนคนทำงานกลางแจ้งและนักกีฬาต้องตากแดดนาน คนกลุ่มนี้ต้องคอยเตือนให้ดื่มน้ำ หาที่ร่ม และสังเกตอาการเชิงรุกมากขึ้น
• ติดตามพยากรณ์อากาศร้อน กรมอุตุนิยมวิทยาจะออกประกาศเรื่องอากาศร้อนและค่าดัชนีความร้อน เมื่อเห็นการเตือนว่าร้อนจัดหรือร้อนถึงขั้นอันตราย ให้เลื่อนกิจกรรมกลางแจ้งของวันนั้น และเตรียมเรื่องดื่มน้ำกับการหลบร้อนให้พร้อม

อีกเรื่องที่มากับหน้าร้อนคือคลื่นความร้อนมักมาพร้อมช่วงใช้ไฟสูงสุด พอไฟตกหรือไฟดับ ไม่มีแอร์ก็ยิ่งเสี่ยงร้อนจนป่วย ช่วงไฟดับจะประคองตัวและทำให้เย็นอยู่ได้อย่างไร ดูเตรียมไว้ด้วยกันได้ที่บทความ รับมือไฟดับ

ความเชื่อผิด ๆ ที่อาจทำอันตราย

เรื่องความร้อนนี้มีคำบอกเล่าและวิธีพื้นบ้านลอยมาเยอะเป็นพิเศษ บางอย่างไม่เพียงไม่ได้ผล แต่ยังทำให้ช่วยชีวิตช้าลง ขอหยิบที่พบบ่อยมาอธิบายให้ชัด

• "ยังมีเหงื่อออกก็ไม่ใช่โรคลมแดด" — ผิด อย่างที่บอกไปแล้ว คนที่เป็นโรคลมแดดจากการออกแรงอาจยังเหงื่อท่วมตัว การตัดสินโรคลมแดดต้องดูสติและอุณหภูมิ ไม่ใช่ดูว่ามีเหงื่อไหม
• "เป็นลมแดดให้กดจุดหรือหยิกก็ฟื้น" — ไม่มีหลักฐาน การกดหรือหยิกไม่ช่วยลดอุณหภูมิและไม่ช่วยรักษาโรคลมแดด สิ่งที่ได้ผลจริงคือรีบลดอุณหภูมิและส่งโรงพยาบาล อย่าเสียเวลาไปกับวิธีพื้นบ้าน
• "กรอกน้ำเย็นจัดปริมาณมาก ๆ" — ไม่แนะนำ การกรอกน้ำทีเดียวมาก ๆ อาจทำให้คนที่คลื่นไส้สำลักหรือแย่ลง คนที่ไม่ค่อยรู้ตัวยิ่งห้ามป้อนน้ำ คนที่ยังรู้ตัวดีควรจิบทีละน้อยเป็นระยะและเป็นน้ำผสมเกลือแร่
• "กินเม็ดเกลือเพื่อเติมเกลือ" — คนทั่วไปไม่จำเป็น สำหรับการเติมในชีวิตประจำวัน เครื่องดื่มเกลือแร่หรืออาหารที่สมดุลก็เพียงพอ การกลืนเม็ดเกลือปริมาณมากเองอาจทำให้ระบบทางเดินอาหารหรือสมดุลเกลือแร่มีปัญหา ถ้ามีความต้องการพิเศษให้ปรึกษาบุคลากรทางการแพทย์ก่อน
• "ขูดลมหรือวิธีพื้นบ้านรักษาโรคลมแดดได้" — แทนการลดอุณหภูมิและการส่งโรงพยาบาลไม่ได้ วิธีเหล่านี้ไม่ช่วยกับโรคลมแดดที่แท้จริง การยึดเป็นการรักษาหลักจะทำให้เสียนาทีทองไป โรคลมแดดคือโทร 1669 และรีบลดอุณหภูมิ

ความร้อนและการดูแลตัวเองในหน้าร้อนมักมาคู่กับความเสี่ยงอีกอย่างของฤดูฝนคือพายุฝนฟ้าคะนองในช่วงบ่าย ถ้าอยากรู้ว่าได้ยินเสียงฟ้าร้องแล้วควรหลบตรงไหน อ่านต่อได้ที่ ฟ้าร้องฟ้าผ่า ควรหลบตรงไหน