Sấm sét rồi, trốn ở đâu mới đúng?

Nghe thấy sấm là vào trong nhà, và nguyên tắc 30/30

Phòng chống sét nói cho cùng chỉ có một câu thật sự đáng nhớ: khi bạn nghe thấy tiếng sấm nghĩa là sét đã gần tới mức có thể đánh trúng bạn, phải lập tức tìm chỗ trú. Sét có thể phóng ngang ra rất xa từ chỗ trông như còn chưa mưa, nên "trời chưa tối, mưa chưa rơi" không phải là lý do để yên tâm. Nghe thấy sấm là vào trong nhà.

Vậy phải đợi bao lâu mới ra được? Có một "nguyên tắc 30/30" dễ nhớ: con số 30 thứ nhất để ước lượng sét gần cỡ nào — thấy tia chớp thì bắt đầu đếm giây, nếu trong vòng 30 giây đã nghe tiếng sấm thì đám mây dông cách bạn khoảng dưới 10 km, đã vào vùng nguy hiểm, phải trú ngay. Con số 30 thứ hai để biết khi nào an toàn — sau khi nghe tiếng sấm cuối cùng, đợi đủ 30 phút nữa mới coi là dông đã đi xa và có thể ra ngoài. Nhiều người thấy mưa ngớt, tưởng đã xong nên bước ra, kết quả bị một tia sét đi sau đánh trúng; 30 phút kiên nhẫn này rất quan trọng.

Thế nào mới là nơi trú an toàn

Không phải cứ có mái là an toàn. Nơi trú thật sự chắn được sét chủ yếu có hai loại.

Một là công trình kiên cố có kết cấu hoàn chỉnh — nhà có tường, có đường dây điện, có đường ống nước. Khi công trình bị sét đánh, dòng điện sẽ theo các đường ống kim loại và cốt thép này dẫn xuống đất, người ở bên trong tương đối an toàn. Những chỗ như chòi, mái che ven sân bóng, nhà chờ xe buýt, lều bạt — chỉ có mái mà không có kết cấu hoàn chỉnh — thì không bảo vệ được.

Hai là xe kim loại mui cứng, ví dụ ô tô thường, đóng kín cửa sổ, tay đừng chạm vào phần kim loại của xe. Ở đây phải phá một quan niệm nhiều người nhớ ngược: xe tương đối an toàn là vì khung kim loại sẽ dẫn dòng điện ra vỏ xe rồi xuống đất (giống nguyên lý lồng Faraday), không phải vì lốp cao su cách điện. Vậy nên xe mui trần, xe máy, xe nông dụng thùng sắt hở bốn phía đều không có sự bảo vệ này. Vào trong xe rồi cũng vậy, đợi dông tan hẳn hãy đi tiếp.

Vào trong nhà rồi cũng đừng chủ quan

Trú vào công trình kiên cố đã hạ rủi ro xuống rất nhiều, nhưng dòng điện của sét có thể theo đường ống nước, dây điện truyền vào trong nhà, nên lúc sét đang dữ, trong nhà cũng có vài việc nên tránh.

• Tránh chạm đường ống nước và dùng nước. Khi có sét thì cố đừng tắm, rửa tay, rửa bát. Đường ống phần lớn bằng kim loại lại nối với nước, lỡ công trình bị sét đánh, dòng điện có thể theo đường ống mà truyền đi. Đây cũng chính là cái lý thật sự của câu "có sét thì đừng tắm" — vấn đề nằm ở đường ống nước, không phải chuyện gì khác.
• Đừng dùng điện thoại có dây. Điện thoại bàn nối dây trong nhà thì khi có dông tốt nhất đừng dùng; dây điện thoại cũng có thể dẫn dòng điện vào. Điện thoại không dây và điện thoại di động không cắm sạc thì không có vấn đề này, dùng bình thường được.
• Tránh xa thiết bị điện đang cắm và ổ cắm. Khi có sét thì hạn chế dùng máy tính để bàn đang cắm điện, các thiết bị điện lớn có dây; thiết bị quan trọng thường ngày có thể lắp thêm bộ chống sét lan truyền, khi có dông rút được thì rút.
• Tránh xa cửa ra vào và cửa sổ. Đừng tựa bên cửa sổ ngắm tia chớp, cũng đừng dựa vào tường bê tông có cốt thép hay nằm bò ra sàn.

Khi thật sự không có chỗ trú

Tốt nhất tất nhiên là để ý trời sớm, nghe thấy sấm là vào trong nhà. Nhưng lỡ bạn đang ở trên núi, ngoài ruộng, trên sân bóng, nhất thời không tìm ra công trình kiên cố hay xe cộ, thì đây là những biện pháp cuối cùng để hạ rủi ro — chúng không đảm bảo an toàn, chỉ là "chọn cái hại nhẹ hơn".

• Đừng là vật cao nhất. Rời khỏi đỉnh núi, sống núi, gò cao trống trải, di chuyển xuống chỗ địa hình thấp.
• Tránh xa cây to đơn độc. Đừng trú dưới một cây to đứng lẻ giữa bãi trống. Nếu trong rừng, tìm khu cây thấp và mọc dày, tránh mấy cây cao nhất.
• Tránh xa mặt nước và kim loại. Rời khỏi ao, suối, hồ bơi, và tránh xa hàng rào kim loại, lưới thép, cột kim loại, gậy golf, nông cụ — những thứ vừa dẫn điện vừa dài mảnh.
• Tản ra, đừng túm tụm một chỗ. Khi có đông người thì giãn khoảng cách với nhau, lỡ có sét đánh xuống cũng không làm nhiều người bị thương cùng lúc.
• Đừng nằm dài trên mặt đất. Sau khi sét đánh xuống, dòng điện sẽ lan theo mặt đất, thân người áp đất càng nhiều diện tích càng nguy hiểm. Tìm chỗ trũng ngồi thấp xuống, thu nhỏ người lại, hai chân khép sát, nhưng đây chỉ là tư thế bất đắc dĩ cuối cùng; điều thật sự nên làm vẫn là nhanh chóng di chuyển tới công trình an toàn hoặc vào xe.

Những lầm tưởng lan truyền rất rộng về sét

Chủ đề sét có đặc biệt nhiều lầm tưởng, có cái còn khiến người ta đưa ra lựa chọn nguy hiểm hơn. Chọn vài cái hay gặp nói cho rõ.

• "Lướt điện thoại, nghe điện thoại sẽ hút sét" — làm gì có. Cái điện thoại nhỏ xíu không hút sét về được; bị sét đánh hay không tùy vào bạn có ở chỗ trống trải, có phải vật cao nhất hay không, chẳng liên quan tới việc trong người có điện thoại hay đồ trang sức kim loại. Thứ thật sự đáng lo là điện thoại có dây trong nhà và thiết bị đang cắm sạc nối dây.
• "Đi dép cao su, đứng trên lốp xe là không bị sét đánh" — sai. Một lớp cao su mỏng không chắn nổi tia sét đủ sức xuyên qua mấy cây số không khí. Xe an toàn là nhờ khung kim loại dẫn dòng, không phải nhờ lốp cách điện.
• "Trốn dưới gốc cây to để tránh mưa" — rất nguy hiểm. Cây to đơn độc thường là điểm cao nhất giữa bãi trống, là mục tiêu thường gặp của sét; dưới gốc cây là một trong những chỗ phải tránh nhất.
• "Có sét thì không được tắm" — câu này thật ra có lý. Nhưng lý do là đường ống kim loại và nước có thể dẫn dòng điện, không phải chuyện huyền bí. Vậy nên khi có sét, tránh dùng nước, tắm, rửa bát là đúng.
• "Tháo hết đồ trang sức kim loại mới an toàn" — không cần vì thế mà chậm trú. Mấy món kim loại nhỏ trong người không hút sét về; hãy dồn sức vào việc vào nơi an toàn nhanh nhất có thể, thay vì lo tháo dây chuyền.

Nếu thích tìm hiểu chung với một rủi ro khác của mùa hè, có thể đọc tiếp bài Kiệt sức do nhiệt và sốc nhiệt.

Người bị sét đánh có thể sơ cứu ngay

Điều này nhiều người không biết, mà lại có thể cứu mạng: người bị sét đánh không giữ điện trong người, có thể chạm vào ngay, sơ cứu ngay, sẽ không bị điện giật.

Sét thường làm tim và hô hấp ngừng lại. Nếu có người bị sét đánh ngã xuống, mất phản ứng lại không thở bình thường, trước hết hãy chắc chắn bản thân mình cũng an toàn tại chỗ (dông có thể còn đó, cố đưa nạn nhân tới nơi tương đối an toàn), lập tức gọi 115, và bắt đầu CPR ngay, có AED thì dùng. Nhiều ca tử vong do sét là vì tim ngừng đập ngay lúc đó, còn CPR kịp thời, liên tục chính là chìa khóa kéo người trở lại. Các bước hồi sức tim phổi và AED cơ bản có thể xem ở bài Sơ cứu cơ bản tại nhà.