Sơ cứu cơ bản tại nhà: hóc nghẹn, bỏng, cầm máu và CPR/AED

Trước khi ra tay: bảo đảm an toàn, gọi 115

Hai việc dễ bị bỏ qua nhất trước khi ra tay lại chính là quan trọng nhất. Thứ nhất, bảo đảm hiện trường an toàn. Khi có người ngã gục, hãy nhìn quanh một lượt xem nguyên nhân khiến họ ngã có còn đó không — khí gas, dây điện hở, dòng xe cộ, sàn trơn ướt. Lao vào một cách vội vàng có thể khiến chính bạn trở thành nạn nhân thứ hai. Thứ hai, gọi cấp cứu sớm. Ở Việt Nam gọi 115, nói rõ địa chỉ, tình huống và số người, đừng vội cúp máy để tổng đài hướng dẫn bạn qua điện thoại.

Nếu hiện trường có nhiều người, hãy chỉ định rõ ràng: "anh gọi 115", "chị đi lấy AED" — như thế hiệu quả hơn nhiều so với chỉ hô một câu "cứu với". Gọi đích danh từng người thì việc mới thật sự có người làm.

Những tình huống tiếp theo — hóc nghẹn, ngừng tim, bỏng, chảy máu — đều là thứ hay gặp nhất ở nhà và cần được xử trí ngay tại chỗ. Hãy đọc kỹ để nắm vững quan niệm trước; khi thật sự gặp phải, tay bạn mới không hoàn toàn trống rỗng.

Hóc nghẹn: Heimlich và cách làm cho trẻ nhỏ

Mắc nghẹn khi ăn, hay trẻ nhét đồ chơi nhỏ vào miệng, là một trong những tình huống khẩn cấp thường gặp nhất ở nhà. Điểm mấu chốt để phán đoán nằm ở chỗ nạn nhân "còn ho được, còn nói được hay không".

Nếu người đó vẫn ho được, vẫn nói được, vẫn thở được, nghĩa là đường thở chỉ bị tắc một phần, và lúc này thứ hiệu quả nhất lại chính là tiếng ho của họ. Hãy khuyến khích họ ho thật mạnh, bạn chỉ cần ở bên cạnh quan sát, đừng vội vỗ lưng hay thò tay vào miệng móc dị vật — làm vậy ngược lại có thể đẩy dị vật vào sâu hơn.

Nếu họ không ho được, không nói được, mặt tím tái, hoặc đưa hai tay ôm lấy cổ (cử chỉ cầu cứu "tôi bị hóc" thông dụng trên thế giới), nghĩa là đường thở đã tắc nghiêm trọng, thì phải làm ngay nghiệm pháp Heimlich (ấn bụng nhanh). Đứng ra sau lưng nạn nhân, một tay nắm lại thành nắm đấm đặt ở vùng trên rốn và dưới mũi ức, tay kia bao lấy nắm đấm, ấn nhanh vào trong rồi hướng lên trên. Làm đi làm lại cho đến khi dị vật bật ra hoặc nạn nhân bất tỉnh.

Một khi nạn nhân bất tỉnh, hãy đặt họ nằm ngửa trên sàn, xác nhận đã có người gọi 115 và bắt đầu CPR (xem phần sau). Ngoài ra, với phụ nữ mang thai hoặc người béo phì mà vòng tay không ôm được bụng, hãy chuyển sang ấn ngực: vị trí ấn đổi thành giữa xương ức, cũng ấn nhanh vào trong.

Trẻ dưới 1 tuổi thì hoàn toàn khác. Trẻ nhỏ bị hóc thì không ấn bụng, vì dễ tổn thương các cơ quan trong ổ bụng. Thay vào đó dùng 5 lần vỗ lưng xen kẽ 5 lần ấn ngực: cho trẻ nằm sấp trên cẳng tay bạn, đầu hơi thấp hơn thân, dùng gốc bàn tay vỗ 5 cái vào khoảng giữa hai bả vai; rồi lật trẻ nằm ngửa, đầu vẫn hơi thấp, dùng hai ngón tay ấn 5 lần vào nửa dưới xương ức. Cứ luân phiên như thế cho đến khi dị vật bật ra hoặc trẻ mất phản ứng (mất phản ứng thì gọi 115 và bắt đầu CPR cho trẻ).

CPR: ép tim mạnh và nhanh

Khi có người ngã gục, vỗ vai gọi lớn mà không phản ứng, cũng không thở bình thường, thì phải bắt đầu CPR (hồi sức tim phổi). Trước tiên nhờ người gọi 115, nhờ người khác đi lấy AED, rồi lập tức bắt đầu ép tim.

Động tác ép tim có thể nhớ bằng một câu: ép mạnh, ép nhanh. Đặt gốc một bàn tay vào chính giữa lồng ngực (nửa dưới xương ức), bàn tay kia đặt chồng lên, khuỷu tay thẳng, dùng trọng lượng nửa thân trên ấn xuống. Sâu khoảng 5 đến 6 cm, tần số 100 đến 120 lần mỗi phút (theo hướng dẫn phổ biến). Sau mỗi lần ép, phải để lồng ngực nảy lên hết, đừng đè liên tục không nhả — có nảy lên thì tim mới được nạp đầy máu trở lại.

Nhiều người không dám làm CPR vì vướng ở chỗ "tôi không biết hà hơi thổi ngạt". Điều này có thể gạt sang một bên: với người dân chưa được huấn luyện hoặc không muốn hà hơi thổi ngạt, chỉ cần ép tim đơn thuần, tức là ép tim liên tục, không gián đoạn, không hà hơi. Cứ ép, hạn chế gián đoạn tối đa, cho đến khi nạn nhân có phản ứng, nhân viên cấp cứu tới nơi, hoặc AED báo đang phân tích nhịp tim và yêu cầu bạn tạm dừng.

AED: làm theo giọng nói

AED (máy khử rung tim tự động ngoài lồng ngực) là thiết bị cứu mạng dành cho người bị ngừng tim, ngày càng phổ biến ở những nơi công cộng như sân bay, nhà ga, trung tâm thương mại, sân vận động. Máy được thiết kế cho người dân bình thường, thao tác không khó như tưởng tượng.

Sau khi lấy được AED, câu quan trọng nhất là: bật máy lên rồi làm theo hướng dẫn bằng giọng nói. Máy vừa mở nguồn sẽ hướng dẫn từng bước bằng giọng nói cho bạn làm. Dán hai miếng điện cực đúng theo hình vẽ lên ngực trần của nạn nhân, máy sẽ tự động phân tích nhịp tim. Khi máy báo sắp phóng điện hoặc yêu cầu nhấn nút sốc điện, nhất định lớn tiếng nhắc mọi người buông tay ra, không ai được chạm vào nạn nhân, xác nhận không ai tiếp xúc rồi mới phóng điện. Sốc xong, máy thường nhắc bạn lập tức tiếp tục ép tim.

AED và CPR được dùng phối hợp với nhau: trước khi lấy được máy thì đừng dừng ép tim; ngoài những khoảng máy phân tích và phóng điện, phần còn lại vẫn phải ép tim liên tục. Khi có dịp, hãy để ý xem gần nhà và những nơi bạn hay lui tới có đặt AED ở đâu không.

Bỏng: dội nước mát, không đắp đá

Canh nóng, dầu sôi, nước sôi, bàn là — bếp và nhà tắm là nơi hay xảy ra bỏng nhất. Nguyên tắc xử trí cơ bản gồm mấy bước rõ ràng, và bước đầu tiên luôn là làm mát vết thương.

• Làm mát: lập tức dội hoặc để vết bỏng dưới dòng nước mát chảy liên tục, kéo dài khoảng 15 đến 20 phút để lấy bớt nhiệt và giảm độ sâu của tổn thương. Bước này quan trọng nhất, bắt đầu càng sớm càng tốt. Dùng nước mát, không phải đá.
• Cởi bỏ: nhẹ nhàng cởi trang sức và quần áo quanh vết bỏng khi đang làm mát. Nếu quần áo đã dính chặt vào da thì đừng cố giật ra, để nhân viên y tế xử lý.
• Che phủ: dùng vải sạch hoặc gạc nhẹ nhàng phủ lên vết bỏng để tránh nhiễm khuẩn.
• Chuyển viện: khi vết bỏng rộng, sâu, hoặc ở mặt, bàn tay, khớp, vùng kín, hãy đưa tới cơ sở y tế càng sớm càng tốt.

Xin nhấn mạnh hai việc tuyệt đối đừng làm. Không bôi kem đánh răng, nước mắm, dầu ăn hay bất kỳ mẹo dân gian nào lên vết bỏng — những thứ này vừa không có tác dụng, vừa làm tăng nguy cơ nhiễm khuẩn và cản trở việc đánh giá tổn thương của nhân viên y tế. Ngoài ra, không đắp đá trực tiếp lên vết bỏng, nhiệt độ quá thấp có thể gây bỏng lạnh lần hai. Muốn làm mát thì dùng dòng nước mát, không phải đá.

Chảy máu: ép trực tiếp để cầm máu

Đứt tay, ngã trầy xước, mảnh kính cắt vào da — với các vết thương chảy máu kiểu này, cách cầm máu đơn giản và hiệu quả nhất là ép trực tiếp. Dùng gạc hoặc vải sạch phủ lên vết thương, dùng tay ép xuống liên tục và đều. Điểm mấu chốt nằm ở "liên tục" và "đều" — đừng ép vài giây lại mở ra xem đã cầm chưa, cứ mở ra liên tục sẽ làm cục máu đông vừa hình thành bị bong đi, khó cầm máu hơn. Nếu miếng vải đầu tiên đã thấm đẫm thì không cần lấy ra, cứ đắp thêm một miếng nữa lên trên rồi ép tiếp.

Đại đa số các trường hợp chảy máu tại nhà đều kiểm soát được bằng ép trực tiếp. Chỉ khi chi bị chảy máu lớn, phun thành tia, ép mãi không cầm được thì mới cân nhắc dùng garô, buộc ở phía gần tim so với vết thương, và ghi lại thời gian đã buộc để báo cho nhân viên cấp cứu. Garô không phải thứ dùng cho vết thương nhỏ thông thường; dùng sai ngược lại có thể gây tổn hại cho chi. Thứ thật sự cần thành thạo ở nhà là ép trực tiếp.

Túi sơ cứu gia đình và bảng tra nhanh

Biết cách xử trí rồi thì còn cần có dụng cụ. Một túi sơ cứu gia đình hữu ích không cần phải sắm quá cầu kỳ, nhưng phải chuẩn bị đủ thứ hay dùng, đặt ở nơi với tay tới được, và bảo dưỡng cùng với túi khẩn cấp. Cơ bản có thể để những thứ sau:

• Băng cá nhân, gạc vô trùng, băng cuộn co giãn, băng dính y tế
• Nước muối sinh lý hoặc dung dịch sát khuẩn (vệ sinh và sát trùng vết thương)
• Kéo, nhíp, găng tay dùng một lần
• Thuốc hạ sốt giảm đau, thuốc điều trị bệnh mạn tính thường dùng của từng người
• Nhiệt kế, khẩu trang

Túi sơ cứu không phải mua rồi để đó là xong. Kiểm tra hạn dùng định kỳ — thuốc men và dung dịch sát khuẩn đều có hạn sử dụng, dung dịch sát khuẩn hết hạn hay băng cá nhân bị bong keo sẽ không dùng được vào lúc thật sự cần. Thói quen của chúng tôi là để túi sơ cứu cạnh túi khẩn cấp, kiểm tra định kỳ một lần, tiện tay thay thứ hết hạn và bổ sung thứ đã dùng. Danh sách túi khẩn cấp đầy đủ có thể xem ở bài túi khẩn cấp.

Ngoài ra, nên để trong túi sơ cứu một bảng tra nhanh tự làm "tình huống → làm ngay", lúc hoảng loạn nhìn một cái là biết phải làm bước nào trước. Bảng dưới đây có thể dùng làm bản nháp.